Christoph van den Belt

Onze redactie bestaat grotendeels uit Hollanders: mensen woonachtig in Noord- of Zuid-Holland. Dat geldt niet voor mij. Geboren in Zwolle en woonachtig in Nijmegen ben ik een verstekeling aan boord van een Hollands schip; een drenkeling die uit puur medelijden aan boord is gehesen en sindsdien stilzwijgend wordt gedoogd. Misschien maakt mijn aanstelling aan de Vrije Universiteit in Amsterdam iets goed.

In Nijmegen is Holland niet ver weg. Zo was het voormalige treinstation ontworpen door de architect Cornelis Hendrik Peters (1847-1932), die een grote invloed heeft gehad op het Hollandse straatbeeld. Dit station ging verloren door een Amerikaans bombardement in 1944. Alleen de ouden van dagen en de plaatselijke historici weten hier nog van.

Peters was een Groninger die een deel van zijn opleiding genoot bij Pierre Cuypers (1827-1921) in Amsterdam. In 1876 verhuisde hij na enige omzwervingen naar Den Haag, waar hij Rijksbouwkundige voor de Gebouwen van Financiën werd. Hij zou het schoppen tot Rijksbouwmeester die talloze gebouwen namens de staat zou ontwerpen, zoals postkantoren. Vanwege het gebruik van rode bakstenen werd zijn stijl, volgens kunsthistoricus Han Timmer, ‘doorgeschoten met natuurstenen speklagen, segmentbogen boven kruisvensters, spitsboogfriezen en klimmende bindvensters, dit alles verpakt in een schilderachtig silhouet’, wel ‘postkantorengotiek’ genoemd.

Overal in Holland en daarbuiten staan Peters gebouwen. Zo werden onder meer veertig postkantoren in Nederland neergezet door zijn architectenbureau. Het hoofdpostkantoor aan de Nieuwezijds Voorburgwal in Amsterdam, waar tegenwoordig een winkelcentrum huist, was waarschijnlijk zijn meest extravagante ontwerp. De term postkantorengotiek kwam niet uit de lucht vallen.

Ondanks zijn bouwkundige successen, had Peters ook te maken met tegenslag. Het voordeel, volgens hem hemzelf, was dat hij ‘een Grönninger’ was, ‘die een kop hebben harder dan het flint van den Hondsrug, die doorzetten tegen alle verzet in; die zuinig en spaarzaam zijn, nuchter en zekere zelfbewustzijn bezitten.’ Zijn onverzettelijke werklust leidde ook tot het Nijmeegse treinstation, een bouwwerk dat sterk deed denken aan Amsterdam Centraal, dat was ontworpen door zijn leermeester Cuypers.

Leuk en aardig allemaal, maar hoe Hollands is dit verhaal naar aanleiding van een Nijmeegs gebouw van een Groninger architect dat door de Amerikanen is weggevaagd? Peters verhaal herinnert eraan dat de levensloop van mensen zich niet laat tegenhouden door grenzen. Laat staan de Hollandse. Als verstekeling op een Hollands schip herinner ik daar graag aan.

Bron: Han Timmer, ‘Peters, Cornelis Hendrik (1847-1932)’, in Biografisch Woordenboek van Nederland.

Romy Beck

Avonden zien er in tijden van crisis steeds hetzelfde uit. Straten zijn leeg, cafés en restaurant zijn gesloten. Ik kom tijdens mijn dagelijkse wandeling in mijn woonplaats Abcoude – ooit gelegen in Holland, nu behorend tot de provincie Utrecht – zelfs bijna geen dorpsgenoten tegen. De Hoogstraat toont treurig zonder de zo gebruikelijke reuring. Bij de afwezigheid van eigentijdse personen, begeef ik mij graag in een historische droomwereld die Woody Allen ons liet zien in zijn Midnight in Paris. Waar ik helaas geen ontmoetingen had met F. Scott Fitzgerald, Ernest Hemingway, Gertrude Stein, Pablo Picasso of Salvador Dali, knoopte ik afgelopen avond wel een praatje aan met de in Abcoude geboren Jan Willem Pieneman (1779-1853).

Pieneman, die wordt gezien als de grondlegger van de 19de-eeuwse schilderkunst in Nederland, vertelde dat hij zijn bekendheid voornamelijk te danken heeft aan opdrachten van het Koninklijk Huis. Willem Frederik Prins van Oranje-Nassau (1772-1843), die in 1815 werd gekroond tot koning der Nederlanden, had zelf niet bijzonder veel interesse in kunst. Hij erkende echter wel de waarde die kunstwerken konden hebben bij de waardering van zijn regeren en het koninkrijk in binnen- en buitenland. Veel Nederlandse kunstenaars waren opgegroeid met de propagandistische kunsten rondom Napoleon en verwachtten van de pas gekroonde Willem I dezelfde opdrachten.

Pieneman deed dit anders, want hij had grotendeels zelf leren schilderen en was nog geen gevestigde naam in het genre historieschilderkunst. Hij vertelde dat hij veel in contact kwam met de koninklijke familie, omdat hij werkzaam was bij het Koninklijk Kabinet van Schilderijen in Den Haag, en soms zelfs schilderles gaf aan koningin Wilhelmina van Pruisen (1774-1837). Via zijn contacten kwamen, vlak na de Slag bij Waterloo, schetsen van Willem I op zijn paard bij de juiste persoon terecht en kreeg hij de opdracht om de De heldenmoed van de prins van Oranje bij Quatre-Bras op 15 juni 1815 te schilderen. Het enorme doek (400x625cm) werd met veel enthousiasme ontvangen en Pieneman ontpopte zich razendsnel tot een van de populairste kunstenaars van zijn tijd.

“Ik zou je graag alle verhalen over mijn grootste werk De Slag bij Waterloo (1824, 567x823cm) vertellen, maar ik moet helaas verder. Gelukkig kun je het binnenkort zelf weer gaan bekijken in het Rijksmuseum.”

Wouter Linmans

Nu de huidige crisis vrijwel alle aandacht opeist, zou je bijna vergeten dat het 75 jaar geleden is dat Nederland werd bevrijd. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog is de Leidse academie gesloten en dus fiets ik niet, zoals de afgelopen vier jaar, iedere ochtend naar het universiteitsgebouw aan de Doelensteeg. Het heeft lang geduurd voordat ik op die dagelijkse fietsroute, op de hoek van de Herensteeg en het Rapenburg, vanuit mijn ooghoek een stenen koffer zag staan. Die moet er al jaren gestaan hebben, waarom had ik hem niet eerder gezien?

Op het internet lees ik dat de granieten koffer daar al sinds 2010 staat. Het is onderdeel van een monument van de Nederlands-Israëlische kunstenaar Ram Katzir, ter nagedachtenis aan de Joodse stadsgenoten die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn vervolgd en vermoord. Verspreid over de stad staan in totaal zes koffers, gehouwen uit verschillende steensoorten. De rood granieten koffer op de hoek van het Rapenburg staat naast een grachtenpand waar tijdens de oorlog Joodse onderduikers woonden.

Even verderop, vlak naast het bruggetje over de Vliet, staat er nog eentje. De andere koffers staan achter de juridische faculteit van de universiteit, bij het voormalige Joodse Weeshuis aan de Roodenburgerstraat, en bij het voormalige politiebureau aan de Zonneveldstraat van waaruit in maart 1943 een grote razzia werd gecoördineerd. Als je niet weet dat ze er staan, fiets je er zo aan voorbij. Dat de koffer op de hoek van de Herensteeg me niet eerder is opgevallen, was juist de bedoeling van de kunstenaar. De onverwoestbare koffers herinneren aan wat er niet meer is, aan de leegte die de eigenaren achterlieten. Dat de Leidse straten nu zo rustig zijn, onderstreept die leegte nog maar eens.

Isabel Casteels

Je zou misschien verwachten dat alle Holland-redacteuren in Holland wonen, maar dat is niet het geval. Sinds iets meer dan een jaar heb ik Holland verruild voor Leuven. Gelukkig is er zelfs bij mij thuis een stukje Hollandse geschiedenis te vinden.

Één van de vele colleges die de universiteitsstad Leuven rijk is, is het Hollands College. Dit college werd gesticht in 1617 als onderdeel van de  Hollandse Zending, de organisatie van de katholieke kerk in de Republiek. In Hollands College woonden de priesterstudenten voor het voormalig bisdom Haarlem, terwijl zij studeerden aan de Leuvense universiteit. Volgens de bepalingen van het concilie van Trente moesten alle priesters opgeleid worden in seminaries, maar in de Republiek zelf was dit niet mogelijk. Na de Opstand was immers de Gereformeerde Kerk de publieke kerk geworden en de Katholieke Kerk officieel verboden. Toch waren er veel clandestiene mogelijkheden voor katholieken om hun geloof te blijven uitoefenen. Rond 1620 beschikte Haarlem over maar liefst zeven katholieke ‘schuilkerken’. Dat er in Haarlem een rijk katholiek leven bestond, blijkt bijvoorbeeld uit de vele giften die het Hollands College ontving: het werd een van de rijkste colleges van Leuven.

Het Hollands College in Leuven bleef bestaan tot het in 1797 onder Frans bestuur werd afgeschaft. In 1810 werd het pand geveild en kwam het in handen van de Congregatie van de Dochters van Maria. De kloosterzusters stichtten er een meisjesschool in, het nog altijd bestaande Paridaensinstituut. Tot 2008 waren de zusters gevestigd in het pand, waarna het verkocht werd aan de KU Leuven. Vandaag is het college één van de best bewaarde colleges van de oude universiteit. Als tastbare herinnering aan het verleden is er nu het Metaforum in gesticht, een ontmoetingsplaats voor academische conversatie, inhoudelijk overleg en cultuur.

Wil je meer weten over uitwisseling tussen de Hollandse Zending en vroegmoderne Leuvense onderwijsinstellingen? Bekijk dan het postdoc-project van mijn collega Lydia Janssen:  https://www.arts.kuleuven.be/nieuwetijd/english/history-of-religion.