Auteur: Frank de Hoog

Door Nico Lettinck

Gekken en dwazen

‘Der liebe Gott steckt im Detail’, zo luidt de gevleugelde uitspraak van de Duitse kunsthistoricus Aby Warburg (1866-1929). Daarmee bedoelde hij dat het voor een goed begrip van het hele kunstwerk essentieel is ook rekening te houden met de kleinste details. Deze onderzoekshouding komt volledig tot zijn recht in de studie van Elizabeth den Hartog over de Grote of Sint-Bavokerk in Haarlem. Daarin doet zij verslag van haar minutieuze speurtocht naar de functie en de betekenis van de alom aanwezige graffiti in dit imposante kerkgebouw.

Bij het woord ‘graffiti’ denk ik in de eerste plaats aan het werk van vandalen die nog steeds metrorijtuigen in Amsterdam volspuiten. Voor hen lijkt het oude spreekwoord van toepassing: ‘Gekken en dwazen schrijven hun namen op muren en glazen.’ Maar vanuit een ander perspectief kun je er ook een kunstwerk in zien. Dan zijn we ineens aanbeland op het terrein van de tegenwoordig immens populaire street art van mensen als Banksy en Keith Haring. Hoe lag dat bij de graffiti in de Sint-Bavo?

Hic fui: ik was hier

Den Hartog, universitair docent Kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Leiden, heeft op verzoek van de Vereniging Vrienden van de Grote of St.-Bavokerk in Haarlem zich vastgebeten op alle daar aanwezige tekeningen en inscripties die niet toegestaan, maar soms wel gedoogd werden. Dat levert een uiterst leesbaar en rijk geïllustreerd boek op dat voorbeeldig is uitgegeven. Het pièce de résistance van haar onderzoek vormen de graffiti op de Broodbank, die pas in hoofdstuk 4 aan de orde komen.

Vooraf krijgen we een cultuurhistorisch overzicht van het verschijnsel ‘graffito’ door de eeuwen heen, vanaf de klassieke oudheid tot in het heden (hoofdstuk 2). Daaruit blijkt dat sommige mensen er altijd behoefte aan hebben gehad hun sporen op gedenkwaardige of heilige plaatsen achter te laten door middel van een teken(tje) of tekst: ‘hic fui’ (Ik was hier). Vooral pelgrims maakten zich schuldig aan deze milde vorm van vandalisme. Door hun naam ergens in te krassen dachten zij voor eeuwig in verbinding te blijven met de heilige. En als er één schaap over de dam was, volgden er vele. Dat gaf een gevoel van trots en verbondenheid.

In hoofdstuk 3 wordt uitvoerig stilgestaan bij de Heilig Geeststoel in Haarlem (15de eeuw), die vanaf 1655 als Broodbank bekend stond. Een soort voedselbank avant la lettre. Het gaat hier om een grote houten kerkbank, samengesteld uit verschillende delen en met twaalf zitplaatsen. Vanaf die plek werden de armen die daarvoor in aanmerking kwamen, voorzien van brood, spek en boter. Dit geschiedde overeenkomstig de zeven werken van barmhartigheid die in het Evangelie van Mattheüs zijn geformuleerd. Het betonen van naastenliefde stond hoog in het vaandel bij de gegoede Haarlemse burgers, die op deze manier en vanuit deze verheven plek tevens hun status konden tonen.

Galgen, schepen en een naakte vrouw

Op de helft van het boek, in hoofdstuk 4, komen de graffiti op de Brodbank zelf aan de orde. De oudste dateren uit de periode 1430-1440, maar de meeste zijn afkomstig uit de 16de en 17de eeuw. Er zijn veel geometrische figuren, maar ook een kerktoren, galgen, schepen en een kale naakte vrouw. Die laatste is gelet op haar verwarde uiterlijk zeker geen Maria, maar eerder een heks of een ‘ketterse’ wederdoper. Een uiting van angst misschien? De auteur kan hier geen eenduidige uitspraak over doen.

De meeste aandacht in dit hoofdstuk gaat uit naar de veel voorkomende cirkels op de Broodbank. In de Germaanse en vroegchristelijke wereld hadden cirkels veelal een magische betekenis. Zij hadden een beschermende, kwaad afwerende functie. Het waren uitingen van volksgeloof die door de Kerk oogluikend gedoogd werden. Het is echter de vraag of ze op de Broodbank ook die functie hadden, omdat deze vaak in combinatie met een passer en met een passer getekend en ook niet verwijderd zijn. Dit brengt Den Hartog tot de voorzichtige conclusie dat deze cirkels de goddelijke orde symboliseren. Ze verwijzen niet naar angst, maar naar Gods bescherming.

In het korte laatste hoofdstuk 5 komen alle graffiti uit de moderne tijd aan de orde. De teneur wordt dan baldadiger, banaler en minder spiritueel. Of Onze Lieve Heer daadwerkelijk in elke graffito aanwezig is, valt dus te betwijfelen. Maar wel is in dit boek duidelijk geworden dat het nauwkeurig bestuderen van graffiti uit het verleden waardevolle inzichten biedt in de leefwereld van de mensen die ons voorgegaan zijn.

Elizabeth den Hartog, Tekens aan de wand. De oude graffiti in de Haarlemse Grote of St.-Bavokerk in context. Haarlem: Kantoor Verschoor Boekmakers, 2025. 192p., ill., ISBN 9789083565507. Prijs € 34,95.

Door Nico Lettinck

Uitgebraakte hostie

De eerstvolgende Stille Omgang in Amsterdam zal plaatsvinden in de nacht van 20 op 21 maart 2027. Bij deze zwijgzame processie door het hart van de oude stad wordt herdacht dat er in 1345 een wonder plaatsvond dat bekend is geworden als Het Mirakel van Amsterdam. Wat was het geval? In dat jaar raakte een man in de Kalverstraat ernstig ziek. Hij kreeg van de priester een hostie toegediend die hij vervolgens direct uitspuwde. De vrouw die hem verzorgde, gooide het braaksel daarna in het vuur. De volgende dag bleek bij het leegmaken van de haard dat de hostie nog geheel ongeschonden was: een wonder! Rondom dit, voor middeleeuwse begrippen, niet ongewone verhaal heeft zich een hele cultus ontwikkeld. Het kistje met de heilige hostie werd eerst bewaard in de Oude Kerk, vervolgens werd er een aparte kapel voor gebouwd: de Heilige Stede. En nadat die in 1578 in het kader van de Reformatie was ontheiligd en gesloten werd de verering voortgezet in de kerk van het Bagijnhof.

Een koopje

Tegen deze achtergrond publiceert de pastoor van deze kerk Leonardus Marius (1588-1652) in 1639 zijn boek over dit verschijnsel dat hij nadrukkelijk verbindt met de groei en bloei van de stad Amsterdam. De welvaart van de stad is mede te danken aan Het Mirakel. Dit boekwerkje is nu opnieuw door uitgeverij Verloren op de markt gebracht in een eigentijdse vertaling, met de gravures van destijds en voorzien van een harde kaft, hoewel de oorspronkelijke editie nog wel antiquarisch via Boekwinkeltjes te vinden is voor € 300,-, € 125,-, of € 40,- (een reprint). De huidige prijs van € 25,- is dus een koopje!

Voor degenen die geïnteresseerd zijn in de oorsprong van de Stille Omgang, die overigens pas in 1881 voor het eerst werd gehouden, is deze uitgave zeker de moeite waard. Maar voor hen die het Mirakel van Amsterdam wat meer in de historisch-wetenschappelijke context willen plaatsen, biedt het weinig houvast. Er is afgezien van een uitgebreid notenapparaat. Daarnaast wordt de achtergrond van de auteur afgedaan met een ‘korte levensschets’ die weinig zakelijk is. Zo wordt bij de dood van Marius in 1652 vermeld dat hij stierf op 18 oktober, ‘vol overgave’. Hoe weten we dat?

Deze heruitgave is verzorgd door Dick Hogenhout, associé van de Congregatie van het Heilig Sacrament. Hij is bijgestaan door Jan van Burgsteden, oud-hulpbisschop van Haarlem en lid van de Sacramentijnen. Het boek is medegefinancierd door de Congregatie van het Heilig Sacrament. Men weet dus waar men het over heeft. In de inleiding wordt ook Charles Caspers bedankt. Samen met Peter Jan Margry publiceerde Caspers Het mirakel van Amsterdam. Biografie van een betwiste devotie (Amsterdam, 2017). In deze doorwrochte studie wordt Het Mirakel uitgebreid in de cultuurhistorische context geplaatst. Maar dit boek wordt nergens genoemd en daarom doe ik het dus maar.

Weinig aandacht voor het Mirakel

Wie de moderne uitgave van Marius leest, komt al snel tot de ontdekking dat er voor het Mirakel in Amsterdam zelf eigenlijk maar weinig aandacht is. Slechts drie hoofdstukken van de zeventien zijn hieraan gewijd (ongeveer 20% van het totaal). De rest gaat over de oorsprong, de traditie en het belang van de Heilige Eucharistie. Marius zet zich daarin af tegen alle andersdenkenden (Calvijn, Luther, Zwingli) die het mysterie van de transsubstantiatie ontkennen. Op een polemische toon neemt hij het op voor de orthodoxe katholieke leer, volgens welke brood en wijn, na de zegening door de priester, feitelijk in het lichaam en het bloed van Christus veranderen. Volgens de ‘afvalligen’ zijn brood en wijn slechts tekens die verwijzen naar de dood en opstanding van de Heer. Hij noemt veelvuldig joden die het sacrament ontheiligen en daarna terechtgesteld worden. Bij dergelijke passages zou meer redactioneel commentaar op zijn plaats geweest zijn.

Bij degenen die ook dit jaar deelnemen aan de Stille Omgang, zullen de opvattingen van Marius uit de 17de eeuw geen weerklank meer vinden. Misschien voelen sommigen nog iets bij de historische sensatie die prof. dr. Willem Frijhoff (1942-2024) ervoer toen hij als kind uit Zutphen in de jaren vijftig van de vorige eeuw naar Amsterdam toog: ‘De plaatselijke middenstand ging daar medio maart met de nachttrein naar toe. Ik heb nog levendig voor mijn ogen hoe ik met mijn vader mee mocht en door de stad de Stille Omgang naar de plaats van de voormalige kapel op het Rokin liep. Het was een mannelijk initiatieritueel voor het grote leven.’ (Wim Berkelaar, ‘Vraaggesprek met historicus Willem Frijhoff’, in: Trajecta 30 (2021) 191-213.)

Leonardus Marius, Amsterdams eerbiedwaardigheid en opkomst door de gedenkwaardige Mirakelen die daar gebeurd zijn met en door het Heilig Sacrament des Altaars Anno 1345, inleiding en transcriptie door T.J.M. (Dick) Hogenhout. Hilversum: Verloren, 2026. 175 blz., ill., ISBN 9789464552287. Prijs € 25,00.

Door Marieke Dwarswaard

Een onweersbui

In dit mooi vormgegeven boek beschrijft bestuurskundige en historicus Frits van Oosten de opkomst en ondergang van de iconische Leidse meelfabriek, die in 1884 werd opgericht door Arie de Koster sr. In dit boek staat zowel de zakelijke als de privékant van de directeuren centraal, met name het leven van directeur Hans de Koster (derde generatie) wordt uitgebreid beschreven.

Het verhaal van De Sleutels begint met een flinke onweersbui, die een grote korenmolen in Leiden in 1883 volledig verwoest. Eigenaar Jacob Koole besluit een sprong in het diepe te wagen en geen nieuwe traditionele molen te laten bouwen, maar over te gaan op stoom. Daar heeft hij echter wel kapitaal voor nodig. Dat vindt hij bij Arie de Koster sr., die dan al ruim een decennium een goedlopende graanhandel drijft. Op de Zijlsingel verrijst in 1884 een moderne meelfabriek. Twee jaar na de opening overlijdt Koole. De Koster kan de nabestaanden van zijn compagnon uitkopen en op dat moment begint het imperium van de familie De Koster.

De Meelfabriek

Het bedrijf overleeft diverse economische crises. Er is een aantal keer brand in de verschillende fabrieksgebouwen en de bakkers – de belangrijkste klanten van de meelfabriek – komen regelmatig in verzet tegen de in hun ogen onredelijke prijzen. De opvolgers van De Koster, zijn zoon Arie jr. en zijn kleinzoon Hans, weten de kaarten slim te spelen en maken prijsafspraken met andere fabrieken. Zo weten ze het hoofd boven water te houden en is De Sleutels uiteindelijk een van de twee overgebleven meelfabrieken in Nederland. Het legt de familie geen windeieren: ze bouwen huizen als kastelen en hebben toegang tot de Nederlandse elite. In de jaren zestig is de koek op en besluit Hans de Koster het bedrijf te verkopen aan de grootste concurrent: het Rotterdamse Meneba. De Koster heeft daarna nog een succesvolle nationale en Europese politieke carrière. De investeringskeuzes van Meneba leiden er toe dat de fabriek in Leiden uiteindelijk in 1987 moet sluiten en de medewerkers op straat komen te staan. De gemeente weet niet goed wat ze met het enorme complex aan moet. Sloop dreigt tot het gebouw in 2000 een monumentale status krijgt. Dat is het startschot voor een nieuwe bestemming: een ‘nieuwe buurt’. De schrijver besluit met de gevleugelde woorden ‘De oude meelfabriek is dood, leve De Meelfabriek’. (p.127)

Door de lens van de geschiedenis van de meelfabriek leert de lezer veel over de bredere Europese geschiedenis van de 19de en 20ste eeuw. De familie De Koster moet zich verhouden tot beide wereldoorlogen, de opkomst van de arbeidersbeweging en nationale en uiteindelijk Europese regels. Interessant is de rol van Hans de Koster, die zich eerst uitgesproken anti-Europees opstelde, omdat dat hem zakelijk goed uitkwam. Later bouwde hij een politieke carrière op pro-Europees sentiment. Van Oosten heeft echter ook veel context weggelaten, bijvoorbeeld over de opkomst van de burgerij in de 19de eeuw, waar De Kosters absoluut onderdeel van waren. Door deze lacune lacune blijft het verhaal van deze interessante familie helaas anekdotisch.

Vrouwen buiten beeld

Het werk van Van Oosten past in de traditie van geschiedenissen van familiebedrijven, waarvan er een aantal de afgelopen decennia verschenen is. Denk bijvoorbeeld aan het kloeke De Kesslers van Jeroen Koch. Van Oosten heeft de ontwikkelingen in deze hoek van de geschiedschrijving niet op de voet gevolgd en daardoor is zijn werk vrij traditioneel. De mannen staan centraal en de vrouwelijke partners en dochters van de verschillende heren De Koster komen slechts sporadisch langs. Dat familie (waar vrouwen dus óók onderdeel van zijn) en bedrijf veel meer verknoopt zijn dan vaak op het eerste gezicht wordt gedacht, zoals bijvoorbeeld aangetoond door Tina Hammer-Stroeve in haar werk over de Twentse textielelite, is niet meegenomen in De Leidse meelfabriek. Het verhaal had meer vlees op de botten kunnen krijgen als Van Oosten nieuwsgieriger was geweest naar dat wat niet direct aan de oppervlakte zichtbaar is.

Al met al is dit boek een informatieve bedrijfsgeschiedenis, waarin veel mooi beeldmaterieel en bedrijfshistorische gegevens zijn verwerkt. De auteur leidt de lezer door de Europese geschiedenis, aan de hand van een van Leidens meest bekende gebouwen.

Frits van Oosten, De Leidse meelfabriek De Sleutels. Graanhandel en het rijke leven van de familie De Koster (Uitgeverij Ginkgo, Leiden: 2024), 147 blz. Ill., ISBN 9789083374833. Prijs €20,00

Door Torsten Feys

Terug naar de bakermat

In 2024 stelde de gemeenteraad van Zandvoort zijn Toeristische Visie 2040 voor met als devies ‘gastvrij, sportief en jaarrond aantrekkelijk’. Toerisme is al lang de toekomst van Zandvoort, maar waar ligt nu de oorsprong van deze symbiose? Wanneer werd de kiem juist gelegd en, nog belangrijker: door wie, hoe en waarom?

Koen Marijt, die net een boek over nabijgelegen Noordwijk aan Zee publiceerde, klopt met deze vragen aan bij de gemeenteraadsleden. Ze richten een lokale historische werkgroep op ter ondersteuning van het boekproject dat het 200-jarige jubileum van Zandvoort als badplaats meer ruchtbaarheid geeft. Deze lovende opzet is een schoolvoorbeeld van het ontstaan van nieuwe inzichten over het lokale verleden . Het rijk geïllustreerde eindresultaat lost op vele vlakken de verwachtingen in. De enige keerzijde is dat het boek door de tijdsdruk wat ruwe kantjes heeft, zoals enkele tekstuele slordigheden. De uitgesponnen eerste en laatste hoofdstukken verdringen onnodig de essentie die in de middenhoofdstukken staat waardoor interessante onderzoekspistes onderbelicht blijven. Daarom leest dit boek eerder als een begin- dan als een eindpunt van een mooie samenwerking die het volledige, rijke verleden van Zandvoort als toeristische trekpleister onder de loep kan nemen. De huidige focus op de jaren 1820 leert ons veel over het ontstaan van de badcultuur, niet alleen in Zandvoort maar in het algemeen.

Initiatiefnemers en hun rekenraam

De hoofdrolspelers zijn vijf notabelen uit Haarlem en Amsterdam: W.P. Barnaart, W. van der Vlugt, Jacobus Enschedé, D.J. van Lennep en P. van Lennep. Een reconstructie van hun levensloop toont hoe hun interesses en sociale netwerken samenkomen bij de uitbouw van Zandvoort tot badplaats. Ze boekstaven dit in een Plan eener Negotiatie, een financieel voorstel van hun project dat investeerders moet overtuigen 150.000 gulden vrij te maken. Buiten Scheveningen bestaat in Nederland nog geen gelijkaardig initiatief, dat toen enkel in Groot-Brittannië ingeburgerd was. Toch slagen de commissarissen in hun opzet door zelf tientallen aandelen van 1.000 gulden aan te schaffen, maar vooral door ze bij derden onder te brengen. Dat koning Willem I ook tien aandelen inkoopt, illustreert de politieke en economische connecties van de initiatiefnemers. Vele andere projecten stranden reeds in deze cruciale fase, die doorgaans onderbelicht blijft maar hier bijzonder inzichtelijk wordt gemaakt.

Het opgehaalde geld dient om twee bekende infrastructurele ingrepen te financieren. Een straatweg naar Haarlem moet de toegankelijkheid van Zandvoort verhogen, niet in het minst voor de koetsen van rijke badgasten  die moeilijk aarden op onverharde zandwegen. De grootste investering gaat naar de inrichting van een badhuis. Hiernaartoe wordt zeewater opgepompt en verwarmd, zodat gasten hun kuur kunnen volgen zonder de gure open zee in te hoeven. De eerste sporen van een Plan eener Negotiatie dateren van 1825, en nauwelijks drie jaar later zijn de klinkerweg en het badhuis al opgeleverd. De commissarissen gaan duidelijk goed voorbereid en efficiënt te werk. Ze werven niet zomaar arbeiders, aannemers of architecten aan. Niemand minder dan architect T. Suys tekent het badhuis, de toenmalige hofarchitect van Willem I en later van Leopold I. Ook hun boekhouding klopt netjes, want de uitgaven blijven onder het geraamde budget. De uitgebreide nieuwe informatie over deze beginjaren brengt helder in kaart wie de betrokkenen van het eerste uur waren en hoe een uitgekiend plan werd gerealiseerd.

Beweegredenen

De notabelen zijn kinderen van hun tijd. Onder invloed van de romantiek verandert het beeld van de zeekust radicaal. Van een gevaarlijke en onherbergzame plek wordt de kust bewonderd om haar natuurlijke pracht en heilzame kracht. In Engeland beleeft de badcultuur aan zee haar doorbraak en steekt zij mede dankzij de vijf genoemde hoofdrolspelers het Kanaal over. De commissarissen benadrukken het belang van hun project ter verbetering van de gezondheid van streekgenoten (lees: gegoeden). De zeelucht, maar vooral het baden in en zelfs drinken van zeewater, schenkt geneeskracht tegen talrijke ziektes. Het project wordt bovendien als een economische reddingsboei voor Zandvoort opgeworpen. Aanhoudende politieke onlusten had de vissersgemeenschap in structurele armoede geduwd. Vooral de bouw van infrastructuurwerken komt de betrokken lokale gemeenschap ten goede. Hoe de lokale bevolking op lange termijn van dit elitaire toerisme profiteerde, blijft minder duidelijk. De weg wordt zelfs hertekend zodat de elite op weg naar het badhuis het armlastige dorp kan vermijden. Ook voor overnachtingen lijken de eerste toeristen eerder op Haarlem te rekenen. Het budget voorziet niet in een hotel en de logiesvoorzieningen blijven zeer beperkt. Winstoogmerk lijkt geen drijfveer voor de commissarissen; een plek uitbouwen om van de nieuwe hype te genieten des te meer.

D. van Lennep drukte de visionaire hoop uit dat hun project de inwoners van Zandvoort uit hun lijden zou verlossen en: ‘de zaden zou zaaien van een welzijn dat het gelukkigste resultaat voor de toekomst belooft.’ Zelf in zijn stoutste dromen kon van Lennep niet bedenken dat deze toekomst tot in de Toeristische Visie 2040 zou reiken. In dit interessante boek blijven wel enige vragen onbeantwoord. Zoals in welke mate de lokale vissersgemeenschap zelf vorm gaf aan deze nieuwe toekomst op langere termijn, of werd deze vooral door buitenstaanders ingevuld? Hoe gingen ze om met de seizoensgebondenheid van toerisme en wanneer nam sport een plaats in naast gezondheid? Genoeg invalspunten voor een vervolg waarin het verleden de toekomst overbrugt.

Koen Marijt (red.) En Zandvoorts heilig strand is van mijn ‘togt het doel’. Historisch onderzoek naar de aanleg van de straatweg en het badhuis in Zandvoort (1825-1828). Haarlem: Creative Cave Publishers, 2025, 162 blz., ISBN 9789491733352. Prijs €14,95.

Door Vincent Vlek

Op reis door Noord-Holland biedt een kleurrijk geïllustreerde introductie op de collecties van het Noord-Hollands Archief. Het boek staat onder redactie van Myrthe Krom en Patrick Vlegels, beide zelf respectievelijk als kunsthistoricus en historicus werkzaam voor het Noord-Hollands Archief. Het werk toont zeer uiteenlopende verhalen en beelden uit het Archief en rond de geschiedenis van Noord-Holland.

Het archief en de schatten die daar verborgen liggen

Het boek is opgebouwd uit tien hoofdstukken van verschillende (kunst)historici, conservatoren en een enkele sociaal geograaf, waarin telkens een thema uit de geschiedenis van Noord-Holland aan de hand van archiefstukken wordt uitgediept. Het leerzame eerste hoofdstuk wijkt af van deze opzet en gaat over de geschiedenis van het Noord-Hollands Archief, dat is gevestigd in de Janskerk in Haarlem. De hoofdstukken worden verder afgewisseld met korte intermezzo’s waarin een historische figuur of fenomeen uitgelicht wordt. Zo begeleidt een verhaal over ‘de tuinbaas’ Cornelis de Wilde, die de tuin van een buitenplaats beheerde, het stuk van Christiaan Bertram over de Noord-Hollandse buitenplaatscultuur. Op die manier wordt bijvoorbeeld ook de bijdrage van Koen Marijt over Noord-Hollandse badplaatsen aangevuld met een bijlage over de historische ontwikkeling van badmode. 

Het boek biedt de lezer een inkijkje in de wereld van het archief en de schatten die daar verborgen liggen.  Het is een uitnodiging om het archief zelf een keer te bezoeken en laat zien dat er veel meer mogelijkheden zijn voor onderzoek in dit archief dan de lezer op het eerste gezicht misschien zou denken. Met zijn vele prachtige illustraties en beschrijvende teksten leest het boek als een klassieke tentoonstellingscatalogus. Dit is ook niet geheel verwonderlijk, omdat er afgelopen jaar in het Archief een expositie was die gepaard ging met het boek.

Perspectief door de tijd heen

Door de historische opbouw van het archief en zijn collecties, die uiteengezet wordt in het eerste hoofdstuk, waarbij het oude Rijksarchief in Noord-Holland gefuseerd is met gemeentearchieven uit voornamelijk het Kennemerland, is er een zekere focus op de omgeving van Haarlem. Amsterdam en West-Friesland komen daardoor bijvoorbeeld minder aan bod. Desondanks weten de verhalen ook de lezer te boeien die geen speciale band heeft met het Kennemerland. Opvallend is dat er in de meeste bijdrages is gekozen voor een diachroon perspectief. Zo begint het intrigerende stuk van Krom over kunstenaarsverenigingen met gildes uit de late middeleeuwen, om via onder andere kunstacademies uit de 18de eeuw, kunstenaarscollectieven uit de 19de en 20ste eeuw uit te komen bij de huidige Vishal in Haarlem, die sinds 1993 de zelfstandige en gelijknamige kunstenaarsvereniging De Vishal huisvest. Dit perspectief door de tijd heen zorgt ervoor dat de zeer uiteenlopende onderwerpen aan relevantie winnen voor elke lezer en biedt bovendien de mogelijkheid om de rijkheid van de archiefcollecties te tonen aan de hand van zeer verschillende documenten en prenten.

Toon eerder wervend dan kritisch

Het voorwoord is van de directeur van het Noord-Hollands Archief, Willeke de Groot, en is misschien daarom weinig kritisch. Het was hier bijvoorbeeld interessant geweest om wat dieper in te gaan op de maatschappelijke rol van het archief, bewaarcriteria en voor- en nadelen van digitalisering van archieven, die overigens wel benoemd worden. Ook in de andere teksten komt dit niet echt terug, hoewel de bijdrage van Lisa van Beek en Alexander de Bruin over fotografie van het Sluizencomplex IJmuiden hierop een welkome uitzondering vormt. Vooral in het voorwoord, maar ook in de andere bijdrages, is de toon van de tekst wat te wervend. Zo staat er in het eerste hoofdstuk: ‘Het gebouw wordt van tijd tot tijd verbouwd, gerenoveerd en onderhouden. Daarmee blijft de Janskerk als publiekscentrum voor het Noord-Hollands Archief voor de komende decennia.’

Ook is het af en toe niet helemaal duidelijk op welk publiek de tekst zich richt. Zo wordt aan de ene kant het woord ‘legateerde’ gebruikt in plaats van bijvoorbeeld ‘liet na’, maar wordt aan de andere kant wel uitgelegd wat perkament is. Daarnaast mist er soms wat consistentie tussen de verschillende bijdrages, bijvoorbeeld in welke schrijfstijl een moeilijke term nader moet worden uitgelegd.

Als catalogus en inkijkje in het archief voor de geïnteresseerde liefhebber slaagt het boek in zijn opzet, ook al is de toon hier en daar wat kritiekloos en gaan de bijdragen soms te weinig in op interessante spanningen. De prachtige afbeeldingen die de teksten begeleiden geven lezers een historische sensatie die smaakt naar meer. Het boek is dan ook voornamelijk interessant voor de historicus die zelf niet in de gelegenheid is om een archief te bezoeken of nog onbekend is met de mogelijkheden van het Noord-Hollands Archief.

Myrthe Krom en Patrick Vlegels (red.),  Op reis door Noord-Holland. Verhalen uit de collecties van het Noord-Hollands Archief. Zwolle: Uitgeverij Wbooks, 2025, 239 blz., ill., ISBN 9789462587182. Prijs €29,95

Door Gabriëlle Negrón

Kunstcanon in beton?

In zijn Schilder-boeck (1604) zweeg Karel van Mander over ‘Nederlantsche vrouwen die t’Pinceel gheoeffent hebben’ – alsof zij eenvoudigweg niet bestonden. Ruim een eeuw later waagde Arnold Houbraken zich in zijn Groote Schouburgh der Nederlantsche konstschilders en schilderessen (1718–1721) aan een voorzichtige correctie: dertien biografieën van vrouwen op een totaal van meer dan vijfhonderd kunstenaars. Het blijft een voetnoot in een mannenboek.

Ook de moderne kunstgeschiedenis bleek hardleers. In The Story of Art (1950) van Ernst Gombrich figureerde één vrouw; de eerste editie van History of Art (1962) van Horst Woldemar Janson telde er geen. Toch kreeg ik, ruim vijftig jaar later, als student kunstgeschiedenis nog steeds Gombrich en Janson als fundament aangereikt. De canon beweegt traag. Tegen die achtergrond is het niet meer dan terecht dat Janneke Budding in Meesteressen van het penseel vraagt wie de vrouwelijke schilders van de zeventiende-eeuwse Lage Landen waren. Zij kiest dertien kunstenaars en probeert hen terug te schrijven in een geschiedenis die hen eeuwenlang slechts zijdelings vermeldde.

Het speelveld van de Republiek

Voordat Budding haar dertien ‘meesteressen’ introduceert, schetst zij de economische en maatschappelijke context van de 17de eeuw. Volgens haar verschoof na de Nederlandse Opstand tegen Spanje – het opdrachtgeverschap van kerk en hof naar een brede burgerlijke markt van regenten, kooplieden en ambachtslieden. Kunst werd handelswaar. Halverwege de eeuw zouden in Holland tussen de vijf en tien miljoen schilderijen zijn geproduceerd. De val van Antwerpen in 1585 en de komst van Zuid-Nederlandse kunstenaars versterkten die ontwikkeling. Op basis van boedelinventarissen betoogt Budding dat schilderijen niet alleen in grachtenhuizen hingen, maar ook bij de middenstand. In het midden van de 17de eeuw zou een aanzienlijk deel van de huishoudens kunst bezitten.

Tegelijkertijd benadrukt Budding dat het schildersvak strikt gereguleerd bleef via de Sint-Lucasgilden. Toelating vereiste opleiding en kapitaal, en vrouwen werden slechts in geringe aantallen toegelaten. Volgens Budding bood de verstedelijkte, protestantse Republiek relatief veel werkruimte voor vrouwen, maar onder invloed van het calvinisme werd de norm tegelijk scherper afgebakend: de vrouw hoorde primair in het huishouden. Ze verwijst naar Jacob Cats, door haar getypeerd als de grote ‘zedenmeester’ van de eeuw, die in zijn bestverkochte Houwelick (1625) het vrouwenleven ordende in vier fasen: bruid, echtgenote, moeder en weduwe. In dat spanningsveld van commerciële kansen en morele begrenzing situeert Budding haar dertien vrouwen.

Eerherstel of herhaling?

Budding licht haar selectie slechts summier toe. Ze kiest voor een combinatie van bekende en minder bekende namen en dat resulteert in een veelzijdig gezelschap: Susanna Horenbout, Levina Teerlinc, Maria Faydherbe, Michaelina Wautier, Clara Peeters, Judith Leyster, Maria van Oosterwijck, Aleijda Wolfsen, Maria Sibylla Merian, Johanna Koerten, Gesina ter Borch, Alida Withoos en Rachel Ruysch. Miniatuur-, stilleven-, bloem- en genreschilders, een beeldhouwer en een knipkunstenaar – Budding laat overtuigend zien dat vrouwen in uiteenlopende disciplines actief waren, met intrigerende en vaak internationaal georiënteerde carrières.

Toch schuurt hier iets. Na haar proloog over vergeten namen sluit Budding veel hoofdstukken af met het hedendaagse succes en de zichtbaarheid van deze vrouwen. Daarmee ondergraaft zij deels haar eigen these van vergetelheid. Ruysch, Van Oosterwijck, Leyster, Ter Borch en Peeters zijn inmiddels wisselend vertegenwoordigd in de Eregalerij van het Rijksmuseum. Werk van Merian is recent aangekocht en Faydherbe staat op de Belgische Topstukkenlijst. Wautier en Ruysch kregen recent nog grote solotentoonstellingen. Daarnaast wijst Budding op hun popularisering: werk van Peeters verschijnt op telefoonhoesjes en mokken, Van Oosterwijck op T-shirts en Leyster zelfs op behang, wat volgens haar duidt op een heuse ‘Leyster-gekte’. Tegelijk noemt ze Maria de Grebber slechts terloops in het lemma over Leyster, terwijl De Grebber een onderbelichte Haarlemse kunstenaar is die nog altijd geen prominente plek in Nederlandse musea heeft.

Opvallend is bovendien dat Budding zich nadrukkelijk beroept op Linda Nochlin, Laura Mulvey, Germaine Greer en de Angelsaksische feministische traditie, maar de Nederlandse feministische kunstgeschiedenis grotendeels onbenoemd laat. Historische “vrouwententoonstellingen” en initiatieven als 1001 Vrouwen en het Digitaal Vrouwenlexicon onder leiding van Els Kloek en het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis blijven buiten beeld, terwijl juist dat laatste veelvuldig als bron wordt benut.

Budding concludeert dat het tij keert, al is er nog een lange weg te gaan. Daarin valt haar moeilijk ongelijk te geven. Dat het debat nog altijd gevoelig ligt, bleek recent toen De Telegraaf musea verweet ‘door te slaan met woke’ door werk van mannen te vervangen door dat van vrouwen. De canon is dus niet langer beton, maar ook geen rustig vaarwater. Wat Budding vooral biedt zijn heldere, zorgvuldig uitgewerkte biografieën van haar ‘meesteressen van het penseel’; kunstenaars die niet als uitzondering, maar als volwaardige tegenhangers van onze 17de-eeuwse meesters gelezen moeten worden.

Janneke Budding, Meesteressen van het penseel. Vrouwelijke kunstenaars in de 17e eeuw. Gorredijk: Sterck & De Vreese, 2025, 206 p., ill., ISBN 978946471427215. Prijs: €27,90

Door Lex van Tilborg

Wanneer in mei 1940 de Nederlandse regering halsoverkop het land ontvlucht, dragen de ministers het hoogste gezag over aan opperbevelhebber Winkelman en aan de belangrijkste ambtenaren van de tien ministeries, de secretarissen-generaal. De rol van Winkelman is na de capitulatie gauw uitgespeeld, maar die van de secretarissen-generaal niet. Zij blijven direct onder de Duitse bezetter het hoogste Nederlandse gezag vertegenwoordigen en zijn als zodanig verantwoordelijk voor de aansturing van het overheidsapparaat. ‘Pas goed op het land en als het te gortig wordt moet je aftreden’, luidde hun laatste instructie. De tien van Den Haag. Topambtenaren tijdens de bezetting van Stephan Steinmetz volgt het optreden van deze topambtenaren: we zitten met ze aan de vergadertafel, we volgen hun privégesprekken en worden deelgenoot van de vele dilemma’s waar zij zich in deze periode mee geconfronteerd zagen. Hoewel Steinmetz allerlei beleidsterreinen behandelt – van de bescherming van het overheidsapparaat tot werkgelegenheid, openbare orde en voedselvoorziening – ligt de nadruk terecht bij de rol die de topambtenaren speelden bij de invoering van allerlei anti-Joodse maatregelen, die uiteindelijk leidden tot de deportatie van ongeveer 140.000 Nederlandse Joden.

Perspectief van de topambtenaar

In zekere zin is dit een verhaal waarvan de lezer de afloop al kent. We weten immers dat de Nederlandse overheid op alle niveaus – van burgemeesters tot de politie en van de tot de NS – de vervolging van de Joodse bevolking heeft gefaciliteerd. Dat geldt ook voor de topambtenaren. Het is niet de vraag of ze tekort zijn geschoten, het is de vraag hoe ze tekort zijn geschoten en hoe verwijtbaar hun optreden is geweest. Steinmetz kiest ervoor om het perspectief van de secretarissen-generaal centraal te stellen: wat wisten ze, wat hadden ze kunnen weten, wat was hun speelruimte, hoe kwamen ze tot hun besluiten? Door ‘het diafragma zo ver dicht te draaien dat we hún perspectief innemen, kunnen we met hen oplopen.’ Steinmetz toont daarbij begrip voor de lastige positie waarin de topambtenaren zich bevonden. Ze zagen zich voortdurend voor dilemma’s gesteld die hen buikpijn bezorgden, waarbij ze moesten kiezen tussen twee kwaden. Opstappen of ontslagen worden – wat gebeurde, slechts twee secretarissen-generaal zaten de hele ‘rit’ uit – betekende vervangen worden door een NSB’er. Bovendien waren de secretarissen-generaal ervan overtuigd dat een gezamenlijk aftreden het land in chaos zou storten.

Fundamenteel verdwaalpunt

Juist de nuances in het beeld dat Steinmetz van de topambtenaren geeft, zorgen ervoor dat het extra pijnlijk aanvoelt wanneer deze mannen – stuk voor stuk democratisch ingestelde ambtenaren die de rechtsstaat in hoog aanzien hadden – al vrij snel een verkeerde afslag nemen en zich door de Duitsers een moeras van ongrondwettelijkheid in laten trekken. Het is verbijsterend om te zien hoe overijverig sommige van hen zich hebben gedragen bij het uitvoeren van de Duitse bevelen. Onthutsend is ook het overnemen van de logica van de Duitse bezetter in het geval van het gedwongen ontslag van alle Joodse ambtenaren. Steinmetz identificeert het besluit van september 1940 om geen Joden meer te benoemen tot ambtenaar als het fundamentele ‘verdwaalpunt’ van de topambtenaren. De secretarissen-generaal wisten dat dit rechtstreeks tegen de grondwet inging, ze tekenden protest aan, maar gingen toch na enkele dagen akkoord. Daarmee was het fundament voor de verdere anti-Joodse maatregelen gelegd en vond er onder de topambtenaren nauwelijks nog een principiële discussie over nieuwe anti-Joodse maatregelen plaats. Of zoals Steinmetz het vlijmscherp verwoordt: ‘In september 1940 riep een verbod voor Joden om ambtenaar te worden vragen op vanwege discriminatie, in mei 1941 riep een verbod voor Joden om een park te betreden de vraag op wat een park is.’ 

Steinmetz draagt verschillende factoren aan als verklaring voor het optreden van de topambtenaren: het vooroorlogse ambtelijke DNA, met zijn nadruk op gehoorzaamheid; het in Nederland wijdverspreide ‘lichte’ antisemitisme; Duitse misleiding enerzijds en een naïef geloof  tijdens de eerste jaren van de bezetting in de redelijkheid van de Duitse bezetter. Tot slot een overschatting van de eigen rol, want de secretarissen-generaal waren ervan overtuigd dat hun aanblijven cruciaal was voor het vertrouwen van de Nederlandse bevolking, terwijl in werkelijkheid bijna geen Nederlander wist wie zij waren.

Onder je huid

De tien van Den Haag is een schitterend boek dat een genuanceerd en tegelijkertijd onthutsend beeld schetst van het optreden van de hoogste Nederlandse ambtenaren tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het knappe is dat Steinmetz precies laat zien hoe en waar het mis ging zonder in te boeten aan nuance en complexiteit en zonder een moreel oordeel te vellen. Hij laat zo de lezer de ruimte om zelf na te denken over de morele implicaties van het optreden van de topambtenaren. Het is daardoor ook een boek dat onder je huid gaat zitten. Wat vind ik hier nu eigenlijk van? Ik loop na lezing van dit boek nu al dagen rond met die vraag. Een pasklaar antwoord heb ik nog steeds niet. Ook dat is knap.              

Vincent Steinmetz, De tien van Den Haag. Topambtenaren tijdens de bezetting. Amsterdam: Boom, 2025; 288 blz., ill., ISBN 9789024469956. Prijs: €29,90

Door Romy Beck

In 2018 verschenen de Wereldgeschiedenis van Nederland en de Wereldgeschiedenis van Vlaanderen. In deze boeken werd verteld hoe Nederland en Vlaanderen de wereld mede hebben vormgegeven en hoe tegelijkertijd landen, dichtbij en ver weg, de ontwikkeling van beide gebieden hebben beïnvloed. De succesvolle boeken werden in 2022 gevolgd door Nog meer wereldgeschiedenis van Nederland. Drie jaar later verschijnt weer een nieuw deel in deze serie: Wereldsteden van de Lage Landen. Stadsgeschiedenis van Nederland en België, onder redactie van Nadia Bouras, Jan Hein Furnée, Hilde Greefs, Jelle Haemers, Manon van der Heijden en Anne-Laure Van Bruane. Hierin richten meer dan vijftig historici hun blik op de stad, en laten zij zien hoe steden internationale vervlechtingen hebben belichaamd en bevorderd.

Steden hebben in de Lage Landen – het gebied dat we nu kennen als Nederland en België – altijd een invloedrijke rol gespeeld. Zoals de auteurs laten zien, waren ze ‘al sinds de oudheid nauw vervlochten met de rest van de wereld, door migratiestromen, handel, politieke overheersing en culturele uitwisseling’ (p.10). Rond 1700 woonde tussen de 29 en 46 procent van de mensen in steden, terwijl dit in de rest van West-Europa hoogstens 15 procent was. Kenmerkend voor de Lage Landen was dat hier sprake was van een fijnmazig netwerk van relatief kleine steden die dicht bij elkaar lagen. Als de redacteuren spreken over wereldsteden dan bedoelen ze niet zozeer miljoenensteden, maar juist dit netwerk dat zorgde voor dynamiek en een grote variatie aan functies. Vandaar ook dat zij ervoor pleiten om de stedelijke ontwikkelingen altijd te bestuderen in samenhang met de (stedelijke) wereld eromheen (p.12). 

Veel variatie

In dit boek komen veel steden aan bod. Voor Holland zijn dat Alkmaar, Amsterdam, Den Haag, Leiden, Rotterdam, Schiedam en Voorburg. In korte hoofdstukken van zeven à acht pagina’s belichten de auteurs telkens één kenmerk van een stad, variërend van klein tot groot en van uitzonderlijk tot alledaags. Daarnaast is er in deze bundel ook veel aandacht voor het koloniale verleden van verschillende steden. Zo laat Merel Blok in de bijdrage over Schiedam zien dat de geschiedenis van jenever – het bekendste exportproduct van de stad – ook nauw verbonden is aan slavernij. De drank diende als consumptiemiddel voor tot slaafgemaakten op plantages en als ruilmiddel voor machthebbers. ‘Via de drankenmakelaars in Rotterdam en Zeeland en hun leveranties aan slavenhandelaren is er een duidelijk verband te leggen tussen Schiedams gedestilleerd en de trans-Atlantische slavenhandel’ (p.229).

Een ander interessant hoofdstuk is dat van Jenna The, waarin de rol van dieren in Amsterdam en de wereld eromheen wordt besproken. The bestudeert de functies die duiven, honden en paarden in de stad hadden. Laatstgenoemde waren bijvoorbeeld niet alleen nodig voor de paardentram, maar vormden ook een bron van voedsel. Afgeschreven mijnpaarden uit Engeland werden per schip naar de hoofdstad vervoerd, waar zij hun einde vonden in het slachthuis. Exotische dieren zoals apen, papegaaien en panters kwamen richting de stad voor in de in 1838 opgerichte dierentuin Artis.

Zoals deze voorbeelden laten zien, kent het boek een enorme diversiteit aan verhalen. In andere ‘Hollandse’ hoofdstukken lees je bijvoorbeeld over Alkmaar als laatmiddeleeuwse hofjesstad of over de opvoering van een operette in 19de-eeuws Den Haag. De verschillende bijdragen maken deze bundel tot een levendig geheel. De kracht van dit boek is tegelijk ook zijn zwakte. De grote variatie in steden, perioden en onderwerpen gaat soms ten koste van de onderlinge samenhang. Het overkoepelende thema biedt weliswaar een verbindend kader, maar de afzonderlijke bijdragen hebben vooral een eigen karakter en focus. Het resultaat is een bundel waarin zeer uiteenlopende onderwerpen naast elkaar staan en die de lezer op toegankelijke wijze met deze diversiteit laat kennismaken. Wie zich verder wil verdiepen, kan terecht bij de literatuurlijst ‘Verder lezen’ die elk hoofdstuk afsluit.

Nadia Bouras, Jan Hein Furnée, Hilde Greefs, Jelle Haemers, Manon van der Heijden en Anne-Laure Van Bruaene (red.), Wereldsteden van de Lage Landen. Stadsgeschiedenis van Nederland en België. Amsterdam: Atlas Contact, 2025; 448 blz., ill., EAN: 9789045051055. Prijs: € 34,99.

Door Raymond Fagel, Universiteit Leiden

Syackkus de la Faielle

De hoofdrol in dit boek is weggelegd voor een relatief onbekende Antwerpse koopman van internationale allure uit de late 16de eeuw die lange tijd in Haarlem heeft gewoond. De kennis over zijn leven – en vooral over zijn daden – is grotendeels afkomstig uit de vele brieven van hem die bewaard worden in het rijke archief van zijn in Leiden actieve zwager Daniël van der Meulen, eveneens van Antwerpse komaf. Diens zuster Anna had het in een brief uit 1585 overigens over ‘Syackkus de la Faielle’, zodat we ons niet al te druk hoeven te maken over de correcte uitspraak van zijn bijzondere naam. Zijn door Goltzius getekende portret wordt bewaard in Teylers Museum.

Eric Wijnroks promoveerde in Nijmegen op een proefschrift over de Handel tussen Rusland en de Nederlanden, 1560-1640. Een netwerkanalyse van de Antwerpse en Amsterdamse kooplieden handelend op Rusland (Verloren: Hilversum 2003). Dit nieuwe boek zou je kunnen beschouwen als een vervolgstudie, maar evenzeer als geografische verbreding of als voorbeeld van een micro-geschiedenis binnen het veld van de economische netwerkanalyse. De in dit boek bestudeerde handel op Italië is relatief bekend terrein, die op Spanje al veel minder, maar vooral de handel op Marokko is grotendeels geheel onontgonnen gebied. Hoewel we vooral in het eerste hoofdstuk zicht krijgen op het sociale leven van Jacques is het boek in essentie een studie naar diens handelsactiviteiten, zijn samenwerking met Daniël van der Meulen en die met de nodige andere familieleden, dienaren, factors en handelsagenten.

Straatvaart op Italië en Spanje

Het hoofdstuk over Italië levert nieuwe inzichten op over het vroege begin van de straatvaart vanuit de Republiek, voortbouwend op de handel uit Antwerpen, die al eerder in de 16de eeuw plaatsvond. Zoals in de andere hoofdstukken bespreekt de auteur eerst de diverse producten die verhandeld werden, alvorens dieper in te gaan op de handelsrelaties zoals die vooral uit de correspondentie naar voren komen. We zien hoe de Antwerpse en de Amsterdamse handel in elkaar overliepen, hoe men vaak buitenlandse paspoorten gebruikte om niet in de problemen te komen en hoe men desondanks toch leed onder de confiscatie van schepen en de langdurige rechtszaken om de ingenomen goederen weer terug te krijgen. Tegelijkertijd toont de auteur aan dat het al om grote aantallen schepen ging (dertig à veertig schepen per jaar) en corrigeert hij het beeld van Jonathan Israel, die een te scherp onderscheid maakt tussen de Zuid-Nederlandse en de Noord-Nederlandse straatvaart.

De handel vanuit de Republiek op Spanje was in deze jaren gericht op de havens van Andalusië. Toch woonde Lambert Melis uit Enkhuizen in Alicante en deed daar zaken voor meerdere stadsgenoten. Sommige Amsterdammers waren zelfs gespecialiseerd in de handel op Oost-Spanje. Het was echter vooral de handel op Amerika via Sevilla die Nederlandse handelaren aantrok.

Spaanse handelsembargo’s

Centraal in het Spaanse hoofdstuk staat het functioneren van de embargo’s van de Spaanse koning met betrekking tot de schepen uit de Republiek. Volgens Israel zouden die embargo’s de Spaans-Nederlandse handel hebben ontwricht. De bronnen uit het Van der Meulenarchief laten echter zien dat Nederlanders zich voordeden als Duitsers en andere namen aannamen om de embargo’s te omzeilen. Jacques vinden we bijvoorbeeld als ‘Juan Jacomo Harlemo’. Je kon je Hollandse goederen verkopen aan boord van je schip of de loodjes van de stoffen vervangen zodat Leidse saaien binnenkwamen als Hondschootse. Al moest je uitkijken voor de Amsterdamse verklikker die Nederlandse schepen varend onder vreemde vlag aangaf bij de Spaanse autoriteiten.

We leren een aantal verwante Nederlandse kooplieden in Andalusië kennen die zich zo goed mogelijk staande hielden. Behalve door de Spaanse controles werden de Hollandse en Zeeuwse schepen bedreigd door protestantse kapers uit La Rochelle en Dieppe. Wanneer er juist veel Nederlandse schepen veilig in Spanje aankwamen, leverde dat eveneens problemen op voor de handel omdat dan de prijzen kelderden. Wijnroks concludeert dat de kooplieden er redelijk goed in slaagden de handel te laten doorgaan ondanks de koninklijke embargo’s. Het is wel jammer dat hij het werk van Iñaki López Martín over de embargo’s niet noemt. Juan de Cuniga verwijst overigens naar don Juan de Zúñiga, de broer van onze landvoogd Luis de Zúñiga y Requesens.

Vertrouwen

Het hoofdstuk over de nog vrijwel onbekend gebleven handel op Marokko laat heel mooi zien hoe op deze lastige route veel geld te verdienen viel, maar ook welke belangrijke rol vertrouwen speelde in de langeafstandshandel. Kon je wel vertrouwen op je agent ter plaatse of op je handelspartner? Jacques raakte zelfs verzeild in een verhit conflict met zijn stief-schoonvader en eindigde gebrouilleerd met zwager en handelspartner Daniël van der Meulen. Er heerste bovendien een felle concurrentiestrijd met andere Nederlandse handelaren op Marokko.

De tekst bevat enorm veel namen (gelukkig met index) en feitelijke gebeurtenissen. We leven mee van brief tot brief, van vertrekhaven tot aanlegplaats. Dat is de grote kracht van het boek (en dat maakt het ook zeer bruikbaar voor onderzoekers), maar het is voor een meer algemeen geïnteresseerde lezer mogelijk soms te gedetailleerd. Daarnaast biedt het boek dus belangrijke correcties op het beeld dat we hebben van de vroege straatvaart vanuit de Republiek en vooral het hoofdstuk over Marokko legt een geheel nieuw onderzoeksveld open.

Eric Wijnroks, Jacques della Faille, handelaar op Italië, Spanje en Marokko, 1549-1615. Verloren: Hilversum 2025, 258 blz., ill, ISBN: 9789464551945. Prijs €30,-