Het devies van de stad Amsterdam als titel van dit redactioneel is misschien een onverwachte keuze voor een nummer van Holland. Historisch Tijdschrift. De redactie moedigt auteurs en studenten immers aan om over de grenzen te kijken. Volgens ons past deze wapenspreuk echter in meerdere opzichten perfect bij dit laatste nummer van 2020, al was het maar om de roerige tijd te duiden waarin het tot stand is gekomen. Tijdens de voorbereidingen van dit nummer gebeurde iets wat niemand had verwacht: de uitbraak van een pandemie. Dit had een enorme impact op het openbare leven, en ongetwijfeld ook op u. In juli, op het moment van schrijven, zijn de maatregelen grotendeels opgeheven en hoopt iedereen dat het ergste achter de rug is. Dat we er zo voorstaan, is te danken aan de vastberadenheid waarmee iedereen gewerkt heeft om er bovenop te komen; aan het heldhaftige werk van de helden uit de zorg en andere ondersteunende beroepen; en de barmhartige acties van ieder die iets voor zijn/haar buren, familieleden of vrienden heeft betekend.

Ook Holland ondervond gevolgen van de pandemie. Het symposium dat ter ere van het tweede nummer van 2020 (‘Langs Hollandse straten’) georganiseerd was, kon helaas geen doorgang vinden. In plaats daarvan werd op 29 juli een online webinar gehouden. Drie sprekers vertelden hoe specifieke straten in Amsterdam, Schiedam en Vlaardingen ons meer konden leren over de geschiedenis van deze steden. Verder heeft de redactie maar liefst twee nieuwe online rubrieken in het leven geroepen. Zo is er een draai gegeven aan de vaste rubriek de Uithoek, met de creatie van de Thuishoek. Elke week nam een redactielid u mee op pad in zijn of haar woonplaats en werd nieuw licht geworpen op een stukje geschiedenis aldaar. Ook is de nieuwe rubriek de Hollandse Podcast Parade gelanceerd, waarbij elke maand een nieuwe historische podcast werd gesignaleerd door een (kunst)historicus. Deze rubrieken kunt u terugvinden op onze website of via onze sociale mediakanalen. Het zou te ver voeren om onszelf heldhaftig te noemen, maar als redactie waren we wel vastberaden om iets positiefs te doen in deze crisis. We hopen dat onze online activiteiten u de nodige afleiding hebben bezorgd in een stormachtige tijd.

Het Amsterdamse devies is echter vooral van toepassing op de inhoud van het open nummer dat voor u ligt. In het eerste artikel neemt Marlies Draaisma, winnaar van de Holland Scriptieprijs 2019, u mee naar de laatmiddeleeuwse Pieterskerk te Leiden, waar het door de vele memoriediensten gonsde van de bedrijvigheid. Leidse gelovigen grepen met de nodige vastberadenheid de devotionele ruimte van de kerk aan om hun zielenheil te bevorderen en hun namen voor de eeuwigheid te laten weerklinken. Romy Beck laat in het tweede artikel zien hoe heldhaftig de vrouwen in 17de-eeuws Amsterdam zich staande hielden als hun mannen op zee verkeerden. Met behulp van bijzondere persoonlijke en verloren gewaande brieven weet zij een nieuw beeld van het leven van deze vrouwen te schetsen: zij stonden er nooit écht alleen voor en konden rekenen op de barmhartigheid van anderen. Voor het derde artikel blijven we in Amsterdam, maar springen we in de tijd vooruit. Daniël M. Metz brengt ons naar de Nieuwe Achtergracht. In deze ogenschijnlijk normale Amsterdamse buurt speelde gedurende zo’n 150 jaar een vastberaden Joodse gemeenschap een belangrijke rol in de diamantindustrie. Metz toont ons welke cultuurhistorische impact dit heeft gehad op de wijk.

In het Holland Bloc keren we terug naar de actualiteit en de impact van de nieuwe crisis. Maar niet voordat Frank de Hoog u in het Topstuk laat kennismaken met een bijzonder kunstwerk van de nieuwe wetenschap uit de 17de eeuw: de oudst-bewaarde opgezette zaagvis van Nederland. Vervolgens vertelt Patricia Deiser in het Beeldessay over het bijzondere Coronaproject dat zij voor het Haags Historisch Museum heeft opgezet aan het begin van de crisis. Kayleigh Goudsmit gaat in het Column in op een ontwikkeling die het afgelopen jaar, mede door corona, een flinke vlucht heeft genomen: het uitbrengen van historische podcasts. Is dit een zinloos tijdverdrijf of een verrijking van de geest? Ten slotte sluit Kees van Rixoort de hekken met een Uithoek over Ooltgensplaat: een dorpje op Goeree-Overflakkee met een verrassend rijke geschiedenis.

Wij wensen u veel leesplezier!

Frank de Hoog, Koen Marijt en Roosje Peeters

De geschiedenis van Holland reikt ver. Momenteel woon ik in Lund, in de meest zuidelijke provincie van Zweden, Skåne. Dit weekend bracht ik een bezoek aan het schiereiland Falsterbo, het meest zuidwestelijke puntje van Skåne. Nu is hier een natuurgebied en kwam ik na een mooie strandwandeling uit bij een kolonie zeehonden die op één van de uiterste zandbanken lag te luieren. In de late middeleeuwen was Falsterbo, toen nog onderdeel van Denemarken, een bruisend handelsgebied. Het schiereiland stond bekend om de grote scholen haringen die er rondzwommen. Vanaf ongeveer 1200 vond op het strand tussen Falsterbo en het naastgelegen stadje Skänor jaarlijks een haringmarkt plaats. Deze markt groeide uit tot een van de belangrijkste gebeurtenissen van het handelsgebied rond de Baltische Zee.

Vooral de hanzesteden profiteerden van de Skånemarkt, maar er waren ook steeds meer Hollandse handelaren te vinden. Zij maakten er gebruik van hun eigen vitte, een handelskolonie op het strand waar de haring gekaakt en gezouten werd. De haringhandel op Skåne, of Schonen, was voor de handelaren uit de Nederlanden zo belangrijk, dat er in verschillende steden Schonenvaardersgilden werden opgericht. Ook in Haarlem werd een Schonenvaardersgilde opgericht. Hun gildeboek, waarvan het oudste gildereglement dateert uit 1416, wordt nog steeds bewaard in het Noord-Hollands Archief in Haarlem. Overblijfselen van het gildealtaar van de Schonenvaarders in de Grote of St. Bavokerk herinneren nog aan hun belangrijkste handelswaar: een met haringen versierde zuil leidt naar een sluitsteen met een hand die een haring vasthoudt. Hoewel de haringvangst rondom Falsterbo afnam in vijftiende eeuw, legde het handelscontact hier de basis voor de Hollandse Oostzeehandel, die zou uitgroeien tot de moedernegotie.

Toevallig schreef ik een aantal jaar geleden als student aan de Universiteit van Amsterdam mijn bachelorscriptie over de Haarlemse Schonenvaarders. Toen verwachtte ik niet dat ik zelf hun spoor zou volgen naar Schonen.

Bloemlezing van verrassende vondsten en archeologische anekdotes

Jeroen van Zoolingen, archeoloog

Oude vondsten in een nieuw jasje

Wie is er niet gebaat bij een regionaal archeologisch overzichtswerk? In een aantrekkelijk jasje gestoken is het voor de huidige bewoners van een streek een prettige kennismaking met het lokale verleden. Als het dan ook nog een nieuw jasje is waarmee oude gegevens worden ontsloten, is eveneens de vakwereld erbij gebaat. En dat is precies wat Speuren in het veen te bieden heeft.

Het boek is opgedeeld in vier katernen, elk bestaand uit een inleiding gevolgd door enkele artikelen. Het eerste katern behandelt de prehistorie tot 1000 na Christus, gevolgd door een katern over de volle en late middeleeuwen. Het derde en vierde katern behandelen respectievelijk de vroege/midden en late nieuwe tijd. De katernen zijn evenwichtig verdeeld, althans, in aantallen pagina’s; het valt wel op dat de nadruk ligt op de jongste, vooral historische tijdvakken. De artikelen zijn geschreven door een mengeling van vrijwilligers en professionals, maar behalve onvermijdelijk wisselende schrijfstijlen, merk je weinig verschillen. De zo ontstane bloemlezing wekt de indruk onder een gedegen redactie te zijn samengesteld.

Een verleden vol vondsten

Lezend wordt het snel duidelijk dat de regio Zaanstreek, Waterland en omstreken een rijk verleden kent, maar heel verrassend is dat waarschijnlijk niet voor een gebied dat zo centraal ligt. Wat wel verrast, is de enorme hoeveelheid archeologisch onderzoek die ten grondslag ligt aan de geschiedschrijving van dit verleden. Uiteraard geldt dat voor prehistorische nederzettingen en Romeinse versterkingen, maar hier zijn ook middeleeuwse kerken, kloosters én kastelen opgegraven, om nog maar te zwijgen van de vele archeologische vondsten uit de nieuwe tijd, zoals de ‘echte’ Zaanse Schans of de grafkistdeksel van Dirk Olij uit Middenbeemster.

Al deze zaken stammen uit een tijd waarin ook genoeg op schrift, kaart of beeld is vastgelegd, toch kan alleen een archeologische verslaglegging van die zaken (ook op papier) een tastbaar verhaal opleveren. Archeologische vondsten dragen bij aan onze beeldvorming van het verleden. Het ene moment dienen vondsten ter illustratie van de geschiedenis, op het ander moment leveren ze tegenspraak. Soms vullen de vondsten zelfs een kennishiaat op. Zo komen we door het opgraven van een tiende-eeuwse kerk en daarbij gelegen houten grafkisten in Assendelft, in aanraking met de ontginners van het gebied, mensen waarover anderszins niet veel geschreven is.

Daarentegen kun je uit de archieven wel veel te weten komen over het leven in een kasteel als Purmerstein, maar alleen een beerput levert de ingrediënten van de dagelijkse kost op. En niemand verwacht dat de berging van een vliegtuigwrak uit de Tweede Wereldoorlog vondsten oplevert die herenigd kunnen worden met de oorspronkelijke eigenaar, maar het gebeurde wel in Purmerend. Stuk voor stuk mooie verhalen over vondsten die ons anders laten kijken naar het verleden.

Conservatief, maar enthousiast

Soms is het verhaal wat conservatief, terwijl de archeologische wetenschap ondertussen niet stilstaat. Zo hoeft het nu niet meer te verbazen dat bewoners uit de vroege ijzertijd connecties hadden; op nagenoeg iedere vindplaats vanaf de steentijd treffen archeologen ‘exotische’ zaken aan. En waar men in het verleden de vroege middeleeuwen aanduidde als ‘Grote Volksverhuizing’, zijn onderzoekers van nu het er wel over eens dat dit een te eenzijdige omschrijving is. Het oude beeld dat het westelijk kustgebied in deze periode is overgenomen door talloze Friese bewoners, is achterhaald. Maar helaas gaan de meeste auteurs niet in mee in deze vaart der volkeren. Althans, niet in de inleiding van het eerste katern. De bijdrage van Jan de Koning over het Oer-IJ-gebied in de vroege middeleeuwen sluit gelukkig veel beter aan bij de huidige stand van kennis.

In het boek zijn kaderteksten opgenomen die de lezer meer achtergrondinformatie bieden. Hierin is het enthousiasme van de auteurs soms goed te merken, bijvoorbeeld wanneer Rinke Timmerman uitleg geeft over wat aardlagen ons vertellen. De kaderteksten bieden vooral de meer ingewijde lezers interessante inzichten. Wat ook zeker niet onopgemerkt blijft, zijn de goede afbeeldingsbijschriften. Die zijn helder en voorzien in goede details. Bijzonder prettig is ook de overzichtskaart aan het begin van het boek met daarop de voornaamste vindplaatsen weergegeven. Voor een buitenstaander van de streek is deze zelfs onmisbaar om de vele verwijzingen naar de verschillende plaatsen te kunnen volgen.

Conclusie

Een goed verhaal is nog geen goed boek. Evenmin maken mooie afbeeldingen een mooi boek. Alleen de combinatie van beide maakt dat een boek geslaagd mag worden genoemd. Uitgeverij Matrijs heeft zich in dit opzicht opnieuw bewezen als een van ’s lands beste uitgeverijen voor publieksboeken in de archeologie. Met Speuren in het veen. Zestig jaar archeologie in de Zaanstreek, Waterland en omstreken leveren zij een aantrekkelijk boek waarin iedere geïnteresseerde in het onderwerp kan vinden wat hij of zij zoekt.

Marjan van den Berg (red.), Speuren in het veen. Zestig jaar archeologie in de Zaanstreek, Waterland en omstreken, Utrecht: Uitgeverij Matrijs, 2020, 128 pp, ISBN 978-90-5345-568-5. Prijs: €19,95

Menselijk en begrijpelijk: De bevrijding volgens ooggetuigen

Frank Grootveld, jurist en historicus

Onbegrepen chaos. Verwarring. Sterke emoties. Dit zijn de woorden waarmee 44 van de 45 persoonlijke verhalen over de bevrijding van Nederland in het boek De bevrijding volgens ooggetuigen. 45 persoonlijke verhalen van Zuid-Hollanders kunnen worden beschreven. Onbegrip over de aanwezigheid van Duitse troepen terwijl het nieuws al ronddoolde dat de Duitse strijdkrachten in Nederland al gecapituleerd hadden. Verwarring over de voorbij marcherende bewapende Duitse soldaten, terwijl mensen al hun oranje-blanje-bleu uitgehangen hadden. De bevrijding verliep bovendien chaotisch: leden van de Binnenlandse Strijdkrachten die nog stierven ná 5 mei. Gevoelens van voldoening en medelijden over het kaalscheren van ‘moffenmeiden’.

Algemeen doel van het boek

Deze reeks aan persoonlijke verhalen heeft een mooie insteek; het persoonlijk maken van geschiedenis. Hierdoor worden relatief abstracte gebeurtenissen vatbaar. Waar valt immers meer bij voor te stellen, een puntsgewijze beschrijving van de troepenbewegingen in mei 1945 of de emoties en gedachten van mensen die het met hun eigen ogen zien? Het boek slaagt hier goed in. De bevrijding komt door de ogen van mensen die het meemaakten naar voren.

Vorm van het boek

Men doet er het best aan het als een ‘inkijkboek’ te zien (af en toe een enkele herinnering lezen), in plaats van een boek dat men aan een stuk uitleest. Hiermee komt ook een zwak punt van het boek aan bod: de verhalen zijn redelijk repetitief. Hoewel het kaalscheren van ‘moffenmeiden’ wellicht wijdverspreid was, hadden de redacteuren er goed aan gedaan om dit thema minder vaak terug te laten komen. Aan de andere kant kan het laten terugkomen van het gedeelde gevoel van verwarring onder de mensen juist als een sterk punt gezien worden. De vormgeving van het boek is ronduit mooi. Ieder verhaal wordt begeleid door een goede foto van de desbetreffende persoon en een emblematisch citaat van haar of hem. Ook geven de redacteuren bij bepaalde begrippen uitleg en illustreren zij bepaalde punten uit het persoonlijke verhaal met een foto.

Het geschetste beeld door het werk

In het voorwoord benoemt Ad van Liempt al de onduidelijkheid die de bevrijding met zich meebracht. Hoewel mensen vandaag de dag vooral de vrolijke foto’s van vlaggetjes en bloemen op geallieerde tanks en andere voertuigen voor zich zien wanneer zij aan deze dagen denken, hadden de meidagen van 1945 vaak ook een keerzijde. Voor veel mensen was het niet duidelijk of de Duitse strijdkrachten überhaupt al gecapituleerd hadden of niet. Voor de mensen die het meemaakten, deden de dagen eerder denken aan Dolle Dinsdag dan aan een soepele bevrijding waar zij meerdere jaren naar uitgekeken hadden.

Dat ene verhaal van de 45 die niet in de ban raakte van verwarring? Het getuigenis van secretaris-generaal van Economische Zaken Hans Max Hirschfeld, een meneer van Joodse afkomst die zo bekwaam was in zijn handelen op het ministerie dat hij door de bezetter gespaard werd. Hirschfeld vertelt ons dat de BBC berichtte dat de Duitse strijdkrachten in Nederland gecapituleerd hadden, terwijl dit in werkelijkheid niet het geval was. Mede door zijn inspanning weerhield de bezetter zich van het ingrijpen onder de bevolking toen deze zich bevrijd waande als gevolg van de berichtgeving van de Britse radiozender. Een persoonlijk verhaal dat vele van de andere verhalen verklaart.

Concluderend

Al met al is De bevrijding volgens ooggetuigen een sterk boek. Persoonlijke verhalen van mensen komen vaak het krachtigst binnen. Het gedane onderzoek is omvangrijk, en ook de vormgeving is sterk. Aangezien het werk is uitgebracht in het kader van 75 jaar vrijheid, lijkt het precies zijn doel te raken. Het doordrongen raken van de persoonlijke ervaringen van onvrijheid kan wellicht mensen doen beseffen dat deze vrijheid niet vanzelfsprekend is. In dat licht zou het boek ook een educatieve functie kunnen vervullen.

Iris Brandts, Evelien Masselink, Bas van Toledo, Frans Vink en Ad van der Zee (red.), De bevrijding volgens ooggetuigen. 45 persoonlijke verhalen van Zuid-Hollanders, Delft: Erfgoedhuis Zuid-Holland, 2020, 240 pp, geïllustreerd, ISBN: 9789080890107. Prijs: €14,95

Dit boek is alleen te bestellen via https://www.erfgoedhuis-zh.nl/producten/producten/2020/boek-de-bevrijding-volgens-ooggetuigen/

Sanne Muurling

De afgelopen maanden heb ik de stad waarin ik woon, Amsterdam, veel beter leren kennen. Dat mijn praktische actieradius veelal beperkt is gebleven tot de paar kilometer rondom mijn huis, valt te compenseren door de beschikbaarheid van vele prachtige historische kaarten en databestanden. Door mijn huidige onderzoeksproject over de sociale en ruimtelijke effecten van infectieziektes in negentiende-eeuws Amsterdam is het moeilijk om de huidige werkelijkheid helemaal te ontsnappen, maar wanneer ik oude kaarten uitpluis om naar iemands precieze adres te speuren waan ik me toch even elders. Mijn lievelingsadressen betreffen die in volkswijken, dwarsstraatjes en de vele gangetjes waarin zoveel mensen leefden die verder weinig documentaire sporen hebben achtergelaten.

Eén van mijn favoriete ontdekkingen is het 𝐒𝐨𝐩𝐡𝐢𝐚𝐩𝐚𝐫𝐤 in Amsterdam, een kort zijstraatje (en achterbuurt) van de Nassaukade. Omdat de Amsterdamse bevolking vanaf de jaren 1860 snel begon te groeien was er veel behoefte aan nieuwe woningen. Bouwondernemer A.W. de Klerck maakte dankbaar gebruik van deze woningnood en begon in 1867 aan de bouw van een klein volksbuurtje achter verschillende chemische fabrieken aan het begin van de huidige Eerste Helmersstraat. Hij vernoemde de buurt vermoedelijk naar een liefje van hem, Sophia.

Voor de bouw had De Klerck toentertijd nog geen bouwvergunning nodig – die regelgeving volgde misschien mede door deze zaak wel snel hierna – en dat was helaas aan de buurt af te zien. De straat noch de huizen waren opgehoogd, waardoor de buurt met diens 52 arbeidershuisjes een modderig broeinest van muggen en malaria werd. Op straatverlichting en structurele vuilafvoer konden de bewoners ook niet rekenen, en voor bestrating moesten ze ook zelf zorgen (en zodoende was die er dus niet). Wanneer men het huis uitstapte, stond men met de voeten in de blubber, zoals ook te zien is op de tekening van Misset uit 1903. Het Sophiapark werd pas in 1915 afgebroken, maar werd voor die tijd een van de eerste echte Amsterdamse achterbuurten.