Wees moedig! Over drie Februaristakers, en de familie die ze achterlieten

Het Parool | Wees moedig! (duur: 6 afleveringen van ca. 30 minuten)
Gesignaleerd door Merel van der Vaart

Welke impact had (en heeft) de Februaristaking en de represailles die erop volgden op de families van de stakers? Dat is het uitgangspunt van de podcast Wees moedig! Een samenwerking tussen het Verzetsmuseum en Het Parool. Het is een interessante vraag die een gebeurtenis van 80 jaar geleden direct verbindt met het heden.

De zes afleveringen bestaan uit interviews van Ronald Ockhuysen met nabestaanden van drie Februaristakers: Willem Kraan, Coba Veltman en Joop IJisberg. Doordat verschillende familieleden het woord krijgen, ontstaat er ruimte voor meerstemmigheid. Elk van hen worstelt met de manier waarop het dappere, maar ook tragische, verhaal van hun schoonmoeder, opa of vader vervlochten is met hun eigen levensverhaal.

Wat mij opviel is dat alle betrokkenen de status van de Februaristaking als iconische gebeurtenis in de Nederlandse geschiedenis niet zo interessant lijken te vinden, of ze de herdenking nu trouw bezoeken of niet. De meesten zijn trots op hun familieleden, maar niet omdat ze aan de Februaristaking deelnamen. Ze zijn trots omdat ze in protest kwamen, verzet toonden. Eén van de nabestaanden benadrukt meerdere malen dat meer mensen binnen de familie in het verzet zaten, implicerend dat hun verhalen het net zo goed waard zijn om verteld te worden. Het legt de vinger op de zere plek. Hoeveel families in Nederland worstelen nog steeds, ongezien, met de gebeurtenissen die hun dierbaren in de oorlog hebben meegemaakt?

Met de insteek van deze podcast en de kwaliteit van de geïnterviewden hadden de makers goud in handen. Helaas lijken ze net niet genoeg vertrouwd met de specifieke kwaliteiten van een podcast. Het is een intiem medium, maar ook een verhalend medium. De luisteraar moet meegenomen worden in het verhaal en dat gebeurt in deze podcast te weinig. De interviewer probeert iets te vaak mensen woorden in de mond te leggen en vraagt vaak net niet genoeg door wanneer het gesprek een onverwachte wending neemt. De eerste anderhalve minuut van elke aflevering is hetzelfde. Dat is echt te lang, helemaal als je een paar afleveringen na elkaar luistert. Er is geen voice-over die verbanden legt tussen de verschillende afleveringen of de ervaringen van nabestaanden expliciet naast elkaar zet. Daardoor blijven de interviews een beetje los zand, in plaats van dat ze samen een verhaal vertellen. Jammer, want de nabestaanden van de stakers vertellen ontroerend en alleen daarom is deze podcast toch de moeite waard.

Beluister de podcast ‘Wees moedig’ hier: Wees moedig – Wees moedig! – Omny.fm

Bijzondere gasten voor het hotel

Marleen van den Berg, promovenda bij het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en genocidestudies en de Universiteit van Amsterdam

Fokko Weerstra, hotelier in Amsterdam, raakte geïntrigeerd toen twee Duitse toeristen in zijn portiek stonden om een foto te maken van zijn pand. Vooral het huisnummer moest zichtbaar zijn. Hij raakte met het stel in gesprek en kwam erachter dat hun moeder, eveneens Duits, tijdens de oorlog in het huis gewoond had.

Het bleef niet bij dat ene gesprek. Een aantal weken later had Weerstra de moeder aan de telefoon. Zij vertelde dat haar gezin het huis van ene Mozes Henriques Pimentel had gehuurd, en dat haar vader op een gegeven moment tijdens de oorlog geen huur meer betaalde.

Na een online zoektocht naar de naam Pimentel, sprongen er drie namen uit: Mau (Mozes), Jet (Henriëtte) en Bram Pimentel. Fokko vertelde Henk Dijkman over de ontmoeting en zijn zoekresultaten. Het verhaal liet hen niet meer los en ze besloten samen verder onderzoek te doen. Dit resulteerde in het boek 1943. Het lot van de familie Pimentel.

Een beslissend jaar?

1943 duidt op het jaar waarin verschillende leden van de Joodse familie Pimentel te maken kregen met de uiterste consequentie van de antisemitische nazipolitiek: deportatie en vervolgens moord. Volgens de auteurs was 1943 een ‘beslissend’ jaar voor de Portugees-joodse familie. Dit jaar en het beslissende karakter ervan worden in het boek echter niet uitgewerkt.

Het boek hanteert een prosopografisch perspectief: het is in zekere zin een collectieve biografie waarbij verschillende leden van de familie Pimentel afzonderlijk voor het voetlicht komen. Hoewel de auteurs in de verschillende hoofdstukken soms naar een ander hoofdstuk verwijzen, bouwen ze niet op elkaar voort. Ook het jaar 1943 krijgt niet expliciet de aandacht. Gezien de titel en het beslissende karakter dat de auteurs aan dit jaar toeschrijven, is dat een tegenvaller.

12 biografieën in 1

Zoals gezegd is het boek opgebouwd uit biografische schetsen van verschillende leden van de familie Pimentel. Het gaat allereerst om Mozes (Mau) Pimentel en zijn broers en zussen, voor zover zij aan het begin van de Tweede Wereldoorlog nog leefden. Zes broers en zussen waren eind negentiende eeuw al overleden. Daarnaast komen in totaal vijf kinderen van zijn broers en zussen in beeld.

De biografische schetsen gaan over het leven van de Pimentels voor, tijdens en, indien nog in leven, ook na de Tweede Wereldoorlog. Over sommige leden van de familie is relatief veel bekend. Dit geldt onder andere voor Mau Pimentel, die een gewaardeerd arts was in de hoofdstad. Evenzo voor zijn zus Henriëtte Pimentel, die bekend werd als een van de drijvende krachten achter het wegsmokkelen van Joodse kinderen uit de crèche die tegenover de ‘Joodse Schouwburg’ lag. Tegelijk met 1943 verscheen bij Amphora Books Wacht maar, een biografie over Henriëtte Pimentel, geschreven door Esther Shaya en Frank Hemminga. Maar ook over de levens van de minder bekende familieleden hebben de auteurs veel weten te achterhalen.

Weerstra en Dijkman beschrijven de verschillende levenslopen in de context van de  familie, waarvan de oorsprong in Amsterdam lag, maar die hen ook buiten Amsterdam voerde. Het boek leidt de lezer zo van Hilversum, naar een veldhospitaal tijdens de Eerste Wereldoorlog in Parijs, en ook naar het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger in het toenmalige Nederlands-Indië.

Persoonlijk betrokken

De persoonlijke betrokkenheid van de auteurs bij het onderwerp wordt in het boek op meerdere manieren zichtbaar. Allereerst door het uitgebreide onderzoek dat zij gedaan hebben en de mooie portretten die zij van de familieleden schreven. Zo hebben ze archieven in binnen- en buitenland geraadpleegd om te achterhalen hoe de verschillende Pimentels opgroeiden en carrière maakten om vervolgens hun lotgevallen tijdens de Tweede Wereldoorlog en daarna te reconstrueren.

Ook hebben ze de nazaten van verschillende Pimentels gesproken. De betrokkenheid van de auteurs blijkt verder uit zinnen als: “Daardoor is nu nergens een grafsteen waaruit op te maken valt dat Nico Maurits Pimentel niet ouder werd dan veertig jaar.” Dit blijkt ook uit hun pleidooi om een Amsterdamse brug naar Henriëtte Pimentel te vernoemen, waarbij ze meteen vermelden welke brug ze daarvoor in gedachten hebben. Mede door deze betrokkenheid is 1943 een zeer lezenswaardig boek geworden en een monument voor de familie Pimentel.

Monument

Het boek past daarmee binnen een bredere beweging om Joden die het slachtoffer werden van de Holocaust hun naam en geschiedenis terug te geven, om zo als het ware een monument ter nagedachtenis op te bouwen. Bijvoorbeeld de Stolpersteine die in heel Europa gelegd worden, de Nederlandse serie Joodse Huizen, over het vooroorlogse Joodse leven in Nederland en de online database ‘Joods Monument’. Voor ieder die geïnteresseerd is in deze van oorsprong Joodse familie of in een van zijn leden is het boek zeker aan te raden!

Henk Dijkman en Fokko Weerstra, 1943. Het lot van de familie Pimentel, Amsterdam: Amphora Books, geïllustreerd, 2020, 320 pp. ISBN N/A. Prijs: €22,50.

Heerlijkheden in Zuid-Holland na de Franse Tijd

Arjan Nobel, Universiteit van Amsterdam

‘Monnikenwerk’, zo schrijft Van Dale, is ‘werk dat veel geduld, tijd en nauwkeurigheid vergt’. Beter kunnen we het nieuwste boek van Peter de Jong, Van macht naar folklore. Heerlijkheden in Zuid-Holland na de Franse Tijd, niet typeren. Want je moet er maar aan durven te beginnen: een vuistdik naslagwerk met een overzicht van alle 250 Zuid-Hollandse heerlijkheden en biografieën van de opeenvolgende heren en vrouwen vanaf ongeveer 1800 tot heden. En dat alles verlucht met ruim 1300 afbeeldingen. Het onderwerp was voor De Jong, jarenlang werkzaam als civiel ingenieur, overbekend. In 2001 schreef hij een studie over de heerlijkheid Spijk. Negen jaar later volgde een boek over de 46 heerlijkheden rond Gorinchem, en nu ligt er dus een boek over de bezitters van heerlijkheden in de provincie Zuid-Holland in de 19de en 20ste eeuw.

Overzicht

In het eerste hoofdstuk gaat De Jong kort in op het ontstaan en de geschiedenis van heerlijkheden en heerlijke rechten. Degene die een heerlijkheid in leen had, mocht in een nauwkeurig omschreven gebied het rechterschap uitoefenen. Daarnaast beschikte de heer of vrouw vaak over enkele heerlijke rechten, bijvoorbeeld het jacht-, tol- veer- of windrecht. Met de komst van de Fransen in 1795 kwam er een einde aan dit leenstelsel. In 1814 volgde een gedeeltelijk herstel en kregen de ambachtsheren en -vrouwen onder andere het recht terug om bepaalde ambtenaren aan te stellen. Die situatie duurde tot 1848, toen de nieuwe grondwet definitief een einde maakte aan deze benoemingsrechten. Wat overbleef waren enkele zakelijke rechten die nog steeds werden aangeduid als een heerlijkheid.

Na het inleidende hoofdstuk komen alle Zuid-Hollandse heerlijkheden en hun bezitters aan bod. De Jong beperkt zich tot een korte omschrijving van het gebied en vermeldt bij iedere heer of vrouw de belangrijkste biografische gegevens en hun bemoeienissen met de betreffende heerlijkheid. Portretten en foto’s completeren het geheel. Al dit materiaal wordt niet ondersteund door noten. Die keus valt te rechtvaardigen; anders was het boek waarschijnlijk dubbel zo dik geworden – terwijl het boek nu al behoorlijk omvangrijk is. Wel biedt de auteur per heerlijkheid een kort overzicht van de gebruikte archivalia en literatuur.

Continuïteit

De ongelofelijke hoeveelheid gegevens in het boek vormt een uitstekend startpunt voor nadere analyse. Het is bijvoorbeeld opvallend dat zich in de Bataafs-Franse tijd (1795-1813) allerlei grote politieke en institutionele veranderingen voordeden, maar dat tegelijkertijd veel bij het oude bleef. Verschillende rechten bleven gehandhaafd, terwijl ook tradities vaak in ere werden gehouden. Zo was in tal van heerlijkheden de heer of vrouw nog steeds nauw betrokken bij het kerkelijk leven, bijvoorbeeld omdat ze een predikantsberoep moesten goedkeuren. Ook de inhuldiging van een nieuwe ambachtsheer of -vrouw gebeurde vaak nog op de oude voet. Daarbij werden kosten noch moeiten gespaard. Een goed voorbeeld vormt de intocht van Leopold graaf van Limburg Stirum in Noordwijk in 1906, compleet met 72 ruiters, rijtuigen, erepoorten, vlaggen, muziek en toespraken. Het feest werd vijf jaar later nog eens dunnetjes overgedaan, ter gelegenheid van het huwelijk van Leopold met Johanna Ida Randebroek.

Adellijk bezit

Naast de continuïteit is er nog een tweede punt dat in het oog springt: de rol van de adel. Wie de Zuid-Hollandse heerlijkhedenbezitters in de 19de en 20ste eeuw analyseert, vindt onder hen een groot aantal adellijke families. Juist deze groep is in de historiografie nog steeds onderbelicht. Van macht naar folklore laat zien dat verschillende adellijke families in de 19de eeuw investeerden in heerlijkheden en in sommige gevallen ook grote betrokkenheid toonden. Ze droegen bijvoorbeeld financieel bij aan het onderhoud van de kerk, of ondersteunden de armen. Tijdens het eerdergenoemde huwelijk van Leopold graaf van Limburg Stirum en Johanna Ida Randebroek 1911 werd maar liefst 2100 pond rundvlees verdeeld onder de armen, terwijl de kinderen uit het dorp zich tegoed deden aan 700 pond bruidssuikers. Twee jaar later schonk de gravin een inrichting voor behoeftige gezindten in Noordwijk. Toch blijft de vraag in hoeverre deze families daadwerkelijk een machtspositie in hun heerlijkheid bezaten. Of was het vooral folklore? Deze en andere vragen behoeven nadere bestudering.

Van macht naar folklore is een prachtig naslagwerk voor (lokale) historici en genealogen. Het is te hopen dat Peter de Jong zijn monnikenwerk voortzet. Heerlijkheden kwamen ook in andere provincies voor en om het beeld compleet te maken, zouden ook die moeten worden onderzocht. Voorlopig vormt dit boek over de Zuid-Hollandse heerlijkheden na de Franse Tijd echter een prachtige opstap voor verder onderzoek.

Peter de Jong, Van macht naar folklore. Heerlijkheden in Zuid-Holland na de Franse Tijd, Woudrichem: Pictures Publishers, 2018, 576 pp., ISBN 978-94-92576-15-6. Prijs: €39,95.