Digitale ontdekkingstochten door eigen stad

Sanne Muurling

De afgelopen maanden heb ik de stad waarin ik woon, Amsterdam, veel beter leren kennen. Dat mijn praktische actieradius veelal beperkt is gebleven tot de paar kilometer rondom mijn huis, valt te compenseren door de beschikbaarheid van vele prachtige historische kaarten en databestanden. Door mijn huidige onderzoeksproject over de sociale en ruimtelijke effecten van infectieziektes in negentiende-eeuws Amsterdam is het moeilijk om de huidige werkelijkheid helemaal te ontsnappen, maar wanneer ik oude kaarten uitpluis om naar iemands precieze adres te speuren waan ik me toch even elders. Mijn lievelingsadressen betreffen die in volkswijken, dwarsstraatjes en de vele gangetjes waarin zoveel mensen leefden die verder weinig documentaire sporen hebben achtergelaten.

Afb. 1 Eerste Helmersstraat 1-23 C ter hoogte van Alberdingk Thijmstraat naar de Nassaukade, H.M.J. Misset, 1903, Collectie Stadsarchief Amsterdam

Eén van mijn favoriete ontdekkingen is het 𝐒𝐨𝐩𝐡𝐢𝐚𝐩𝐚𝐫𝐤 in Amsterdam, een kort zijstraatje (en achterbuurt) van de Nassaukade. Omdat de Amsterdamse bevolking vanaf de jaren 1860 snel begon te groeien was er veel behoefte aan nieuwe woningen. Bouwondernemer A.W. de Klerck maakte dankbaar gebruik van deze woningnood en begon in 1867 aan de bouw van een klein volksbuurtje achter verschillende chemische fabrieken aan het begin van de huidige Eerste Helmersstraat. Hij vernoemde de buurt vermoedelijk naar een liefje van hem, Sophia.

Afb. 2 Bewerking van: Atlas van de gemeente Amsterdam, Buurt XX, 3e blad, J.C. Loman, 1876, Collectie Stadsarchief Amsterdam

Voor de bouw had De Klerck toentertijd nog geen bouwvergunning nodig – die regelgeving volgde misschien mede door deze zaak wel snel hierna – en dat was helaas aan de buurt af te zien. De straat noch de huizen waren opgehoogd, waardoor de buurt met diens 52 arbeidershuisjes een modderig broeinest van muggen en malaria werd. Op straatverlichting en structurele vuilafvoer konden de bewoners ook niet rekenen, en voor bestrating moesten ze ook zelf zorgen (en zodoende was die er dus niet). Wanneer men het huis uitstapte, stond men met de voeten in de blubber, zoals ook te zien is op de tekening van Misset uit 1903. Het Sophiapark werd pas in 1915 afgebroken, maar werd voor die tijd een van de eerste echte Amsterdamse achterbuurten.

Afb. 3 Bewerking van: Buurt XX (Kadastrale: Q), J.C. Loman, 1892 t/m 1903, Collectie Stadsarchief Amsterdam