‘Wie in het bezit van een fiets is…’

Marieke Dwarswaard

Het is juli 1921. In de linkse beweging in Nederland zijn veel mensen in de ban van één persoon: Herman Groenendaal. Deze Haarlemse tuinder zit sinds begin deze maand vast voor een vergrijp waar anno 2020 al een paar decennia niemand meer voor veroordeeld is in Nederland. Groenendaal weigerde zijn dienstplicht te vervullen. Als overtuigd anarchist wilde hij niet meewerken aan het systeem waarbinnen mensen andere mensen moesten doden. Groenendaal gaat in hongerstaking en schrijft vanuit de gevangenis een brief aan de Internationale Antimilitaristische Vereniging (IAMV): het is tijd voor actie. En actie komt er. De hele maand juli vinden er door het hele land vele meetings plaats. Meestal hebben die een redelijk traditionele vorm: twee of drie sprekers beklimmen het podium, en soms is er nog een spreker aanwezig die in debat gaat met de antimilitaristen. Soms werd er echter voor een andere actievorm gekozen.

Afb. 1 Bericht over de Openluchtbijeenkomst in Leiden, geplaatst in De Tribune: Soc. Dem. Weekblad, d.d. 7 juli 1921

Tijdens mijn scriptieonderzoek stuitte ik op het prachtige concept van de propagandafietstocht. In Leiden werden er in juli 1921 twee georganiseerd: eentje op de 14e en eentje kort daarna, op de 17e. In beide gevallen werd er verzameld bij het café Mobilia, aan de Jan van Houtkade. Waarschijnlijk sympathiseerde de eigenaar van het café met de linkse beweging, want verschillende revolutionaire groeperingen mochten van zijn zaaltjes gebruik maken – geen vanzelfsprekendheid in die tijd.

Afb. 2 De Burcht in Leiden waar de bijeenkomst bij slecht weer zou plaatsvinden. Foto: Roosje Peeters, 2020.

Propagandafietstochten werden vaker georganiseerd: in krantendatabank Delpher wordt de term voor het eerst in 1901 gebruikt en zien we de populariteit ervan in het interbellum toenemen. Hoe de route van de Leidse propagandafietstochten precies liep weten we niet, en helaas zijn er ook geen foto’s van. Als ik mijn fantasie het werk laat doen moet het er in ieder geval prachtig uit hebben gezien: een grote groep mensen en evenzoveel fietsen, borden met de tekst ‘Herman Groenendaal moet vrij!’ en vooral een enorme dosis idealisme.

Afb. 3 Kaartje met de tekst ‘Groenendaal moet vrij’. Collectie IISG | Archief IAMV.