De goden van Breezand. Het verbond van Christus en Flora in de Noordkop

Henk Looijesteijn

Eens in de zoveel tijd kom ik terug in mijn geboortedorp. Al wandelend richten mijn schreden zich dan vaak naar het grootste kerkgebouw van de Noordkop, de Sint-Jan de Evangelist. Letterlijk torent de Sint-Jan uit over een dorp dat verder weinig kenmerkende of historische gebouwen kent; wie van buitenaf naar Breezand kijkt, ziet als eerste de toren. ‘s Nachts licht het kruis op de spits op; als ons gezin vroeger ’s avonds terugkeerde van vakantie, dan vertelde het kruis ons dat we bijna thuis waren.

De Sint Jan en Breezand, ze vielen lang vrijwel samen. Mijn grootouders zijn er getrouwd en er op één na vanuit begraven, mijn ouders zijn er gedoopt en getrouwd. Ik ben er gedoopt, heb er mijn eerste Heilige Communie gedaan en heb er het Heilig Vormsel ontvangen. Regelmatig gingen we op zondag naar de mis, ik zat op het kinderkoor en later op het jeugdkoor. Tot ik achttien werd en ging studeren, toen liet ik de Sint-Jan achter me. Voor zover dat kan.

Afb. 1 Luchtfoto van de Sint Jan, een paar jaar na de bouw. Linksboven de bijbehorende school, rechts de pastorie. Daarboven het uit bollenvelden bestaande kerkeland, verhuurd aan bollenkwekers en aldus bijdragend aan het onderhoud van Christus’ kerk.
Met dank aan Leo van der Reep, koster van de Sint Jan.

Vanaf de opkomst van de bloembollenteelt in de Noordkop kwamen katholieke bollenkwekers uit Zuid-Holland in groten getale naar Breezand, met hun arbeiders: de Looijesteijns kwamen al in 1912, een jaar nadat de eerste bollenkweker in het dorp was neergestreken. Breezand groeide snel, door een gestage stroom nieuwkomers en de grote katholieke gezinnen. In 1927 achtte de bisschop van Haarlem de tijd rijp voor een eigen kerk. Uit Gouda kwam kapelaan Jan Verhoeff (1883-1955) als bouwpastoor. Hij trof er vermogende parochianen, en tussen 1929 en 1931 verrees een ware ‘bollenkathedraal’, ontworpen door de Rotterdamse bouwmeester Herman de Vries (1895-1965), ooit winnaar van de prestigieuze ‘Prix de Rome’.

De Vries was een kerkenbouwmeester, bekend van onder andere de Martelaren van Gorcumkerk in Brielle. Die werd in 1931 gebouwd op de plek waar de beroemde martelaren zijn omgebracht, en is dus één van de belangrijkste lieux de mémoire van het katholicisme in Holland. Niet de minste bouwmeester dus, al is de Breezandse Sint Jan één van de meer bescheiden kerkgebouwen van zijn hand. Ongetwijfeld in overeenstemming met de zuinige rechttoe rechtaan houding van de Breezandse kerkmeesters.

Afb 2 Bouwpastoor Jan Verhoef op oudere leeftijd, bemind maar ook wel gevreesd patriarch van Breezand. Hij bleef zijn leven lang in ‘zijn’ parochie. Met dank aan Leo van der Reep, koster van de Sint Jan.

De Sint-Jan dient Christus, maar vroomheid in Breezand ging altijd hand in hand met de nuchtere eredienst van een andere godheid: Flora, de Romeinse godin van de lente en van de bloemen. De levenscyclus van de bloembol bepaalde het leven van de Breezanders: in de zomer waren ze drukker met Flora dan met Christus. Het hele gezin werkte dan mee: de mannen oogstten en verwerkten de bollen, de vrouwen en kinderen pelden ze. Pastoor Verhoeff begreep maar al te goed hoe schatplichtig zijn Christus in dit dorp was aan Flora: met hoofdletters schreef hij in het parochiegedenkboek: ‘De uitbreiding der bloembollencultuur in Nederland werd […] de opkomst van Breezand’.

Buitenstaanders komen zelden naar Breezand. En als ze het dorp al bezoeken, dan vooral in het voorjaar. Dan wordt de Lentetuin gehouden, een jaarlijks terugkerende overdekte bolbloemententoonstelling, en in de buitenlucht de Bloemendagen. Die zijn een verre echo van de Floralia die de Romeinen jaarlijks tussen 28 april en 31 mei hielden ter ere van de lentegodin. De Bloemendagen waren ooit heel belangrijk in het rituele jaar van de Breezanders. Met hyacintenbloempjes werden door hele families mozaïeken gemaakt, die in de tuinen werden opgesteld; bruggen werden versierd met kransen van narcissen. Het weekend van de Bloemendagen betekende filerijden in en om het dorp.

Afb. 3 Mozaïeken worden gemaakt door hyacintenbloempjes vast te prikken op een perspex ondergrond. Dit ‘tegeltje’ met het Meisje met de Parel van Vermeer was in het voorjaar van 2020 te bewonderen. Herkomst foto: Bloemendagen Anna Paulowna

De tijden zijn veranderd. De schaalvergroting heeft het aantal bollenkwekers drastisch teruggebracht, de dorpsvrouwen hebben tegenwoordig een baan, het aantal dorpskinderen is veel kleiner geworden en Poolse seizoenwerkers vullen nu de zomerse arbeidstekorten op. Flora is minder belangrijk geworden. En ook Christus heeft te kampen met een veel legere kerk. Dankzij Geert Maks bestseller is ‘Hoe God verdween uit Jorwerd’ een gevleugeld begrip geworden. Maar God verdween niet helemaal uit Jorwerd, en ook in Breezand leidt Hij een taai bestaan. Of de bollenkathedraal altijd God zal blijven dienen is onzeker. Maar mijn neefjes zijn er ook gedoopt; dit voorjaar zal de oudste zijn Heilige Communie doen. Het lichtend kruis is vooralsnog nog altijd een baken in de nacht.

Dit voorjaar dient ook Holland Historisch Tijdschrift Flora, met een themanummer gewijd aan de bloembollenteelt. Daarin is onder andere een artikel te lezen over hoe de bloembollenteelt het leven in Breezand en de Noordkop drastisch veranderde. Voor meer informatie, zie: Verwacht – Holland Historisch Tijdschrift (tijdschriftholland.nl).