Recensie Roel Pots en Nico Randeraad red., Behoedzaam bestuur

Roel Pots en Nico Randeraad red., Behoedzaam bestuur. Twee eeuwen provincie Zuid-Holland Primavera Pers, Leiden 2014, 403 p., geïll., ISBN  9789059971738, prijs €34,50

door Diederik Smit, Universiteit Leiden

De afgelopen maanden zijn al heel wat boeken verschenen met de woorden ‘twee eeuwen’ in de ondertitel.  Veelal waren dit publicaties die op een of andere manier verbonden waren met de viering ‘200 jaar Koninkrijk’; de reeks festiviteiten en herdenkingen die in 2013 begonnen is en nog tot het einde van dit jaar voortduurt. De uitvoerige studie Behoedzaam bestuur. Twee eeuwen provincie Zuid-Holland onder redactie van Roel Pots en Nico Randeraad is tussen deze verzameling terugblikken een opvallende verschijning. Niet zozeer vanwege de vorm – met zijn grote formaat en vele illustraties lijkt het werk sterk op een jubileumboek voor op de koffietafel – maar allereerst vanwege de inhoud.

De uitvoerige studie is een opvallende verschijning. Niet zozeer vanwege de vorm – met zijn grote formaat en vele illustraties lijkt het werk sterk op een jubileumboek voor op de koffietafel – maar allereerst vanwege de inhoud

De provincie Zuid-Holland is immers niet de eerste provincie die je met de restauratiejaren zou associëren: waar menige Nederlandse provincie zijn oorsprong in 1814 hervond, kwam Zuid-Holland formeel immers pas met de grondwetswijziging van 1840 tot stand. Toch hebben de samenstellers van het boek ervoor gekozen om de geschiedenis van de Zuid-Holland in 1814 te beginnen; een keuze die in de eerste plaats samenhangt met de invalshoek van de studie. Het boek is namelijk geen provinciale geschiedenis in de zin dat het een overzicht biedt van de verschillende gebeurtenissen die de afgelopen twee eeuwen op Zuid-Hollands grondgebied zijn voorgevallen. Het richt zich nadrukkelijk op de provincie als bestuurlijke eenheid en de ontwikkeling die het provinciale bestuur sinds 1814 heeft doorgemaakt. Voor de Nederlandse provincies was de invoering van de nieuwe Grondwet dat jaar namelijk een nogal ambivalent moment. Enerzijds betekende de Restauratie het herstel van oude provincies uit de Republiek, anderzijds verloren zij definitief hun soevereiniteit. Zij waren voortaan slechts een bestuurlijke schakel tussen de nationale en lokale overheden. Het zoeken naar de juiste balans op dit middenniveau loopt als een rode draad door het boek. Het vormt een terugkerend thema in de zeven hoofdstukken waarin de aspecten van het provinciaal bestuur nader, chronologisch worden uitgewerkt. Deze aspecten variëren van de ontwikkeling van de verschillende provinciale bestuursorganen tot de beleidsterreinen waarop de provincie actief is: ruimtelijke ordening, waterstaat, economie, cultuur en zorg. De hoofdstukken worden afgewisseld met inhoudelijke beeldkaternen die een goed licht werpen op de bestuurscultuur van de provincie. Zij laten onder meer zien hoe het provinciaal bestuur gedurende twee eeuwen gehuisvest was, zich naar de buitenwereld presenteerde en  zichzelf letterlijk op de kaart zetten.

De ware kracht van het boek ligt echter niet in zijn opzet maar vooral in zijn benadering. Door voor het eerst in de Nederlandse geschiedschrijving het provinciaal bestuur over een langere periode bij al zijn taken systematisch te bestuderen, werpt de studie een verhelderend licht op de integrerende krachten in het Koninkrijk

De afwisseling van thematische hoofdstukken en beeldkaternen zorgt ervoor dat het boek een compleet beeld biedt en het provinciaal bestuur in al zijn facetten belicht. De ware kracht van het boek ligt echter niet in zijn opzet maar vooral in zijn benadering. Zoals auteur en redacteur Nico Randeraad in zijn inleiding aangeeft, is de geschiedschrijving op het gebied van het provinciaal bestuur in Nederland erg beperkt, of in het beste geval erg verbrokkeld. Op een enkele incidentele deelstudies na, is er nooit systematisch onderzoek gedaan de provincie als bestuurlijke eenheid. Er bestaat geen historiografische traditie, laat staan dat er sprake is van een levendig wetenschappelijk debat. Dit is op zijn minst opmerkelijk. Van de verschillende bestuurslagen die ons land kent, is de provincie immers het meest omstreden. Al sinds het begin van de negentiende eeuw ligt zij onder vuur en klinkt de kritiek dat de provincie weinig beduidend is. Vele reorganisatieplannen, voorstellen tot herindeling en rapporten over het nut van het provinciaal bestuur waren dan ook het gevolg, geen van alle met grote gevolgen overigens. Zelfs de meest recente voorstellen tot de vorming van superprovincies zijn inmiddels alweer een stille dood gestorven.

Behoedzaam Bestuur is een studie die vraagt om navolging, al was het maar om de omstreden onmisbaarheid van de provincie beter te vatten

Alleen al juist deze spanning tussen de provincie als mikpunt van kritiek aan de ene kant en de schijnbare onvermijdelijkheid van de bestuurslaag aan de andere kant verantwoordt de opzet van een studie als Behoedzaam Bestuur.  Door te kiezen voor een provincie zonder sterke historische wortels of kenmerkende culturele identiteit, ligt het zwaartepunt niet op de eigenheid of het meer folkloristische karakter van de provincie, maar blijft het boek bij de politiek-bestuurlijke kant van het verhaal. In die zin laat de ontwikkeling van Zuid-Holland zich dan ook lezen als een geschiedenis die ook representatief is voor andere Nederlandse provincies. Door voor het eerst in de Nederlandse geschiedschrijving het provinciaal bestuur over een langere periode bij al zijn taken systematisch te bestuderen, werpt de studie een verhelderend licht op de integrerende krachten in het Koninkrijk. Het toont de provincie als een essentiële schakel op talrijke beleidsterreinen; zonder veel politiek vuurwerk, maar behoedzaam en met tastbaar resultaat. Behoedzaam Bestuur is een studie die vraagt om navolging, al was het maar om de omstreden onmisbaarheid van de provincie beter te vatten.

Verwijzing: Holland Historisch Tijdschrift, Diederik Smit, 18 juli 2015.

Getagd met