Wereldsteden van de Lage Landen

Door Romy Beck

In 2018 verschenen de Wereldgeschiedenis van Nederland en de Wereldgeschiedenis van Vlaanderen. In deze boeken werd verteld hoe Nederland en Vlaanderen de wereld mede hebben vormgegeven en hoe tegelijkertijd landen, dichtbij en ver weg, de ontwikkeling van beide gebieden hebben beïnvloed. De succesvolle boeken werden in 2022 gevolgd door Nog meer wereldgeschiedenis van Nederland. Drie jaar later verschijnt weer een nieuw deel in deze serie: Wereldsteden van de Lage Landen. Stadsgeschiedenis van Nederland en België, onder redactie van Nadia Bouras, Jan Hein Furnée, Hilde Greefs, Jelle Haemers, Manon van der Heijden en Anne-Laure Van Bruane. Hierin richten meer dan vijftig historici hun blik op de stad, en laten zij zien hoe steden internationale vervlechtingen hebben belichaamd en bevorderd.

Steden hebben in de Lage Landen – het gebied dat we nu kennen als Nederland en België – altijd een invloedrijke rol gespeeld. Zoals de auteurs laten zien, waren ze ‘al sinds de oudheid nauw vervlochten met de rest van de wereld, door migratiestromen, handel, politieke overheersing en culturele uitwisseling’ (p.10). Rond 1700 woonde tussen de 29 en 46 procent van de mensen in steden, terwijl dit in de rest van West-Europa hoogstens 15 procent was. Kenmerkend voor de Lage Landen was dat hier sprake was van een fijnmazig netwerk van relatief kleine steden die dicht bij elkaar lagen. Als de redacteuren spreken over wereldsteden dan bedoelen ze niet zozeer miljoenensteden, maar juist dit netwerk dat zorgde voor dynamiek en een grote variatie aan functies. Vandaar ook dat zij ervoor pleiten om de stedelijke ontwikkelingen altijd te bestuderen in samenhang met de (stedelijke) wereld eromheen (p.12). 

Veel variatie

In dit boek komen veel steden aan bod. Voor Holland zijn dat Alkmaar, Amsterdam, Den Haag, Leiden, Rotterdam, Schiedam en Voorburg. In korte hoofdstukken van zeven à acht pagina’s belichten de auteurs telkens één kenmerk van een stad, variërend van klein tot groot en van uitzonderlijk tot alledaags. Daarnaast is er in deze bundel ook veel aandacht voor het koloniale verleden van verschillende steden. Zo laat Merel Blok in de bijdrage over Schiedam zien dat de geschiedenis van jenever – het bekendste exportproduct van de stad – ook nauw verbonden is aan slavernij. De drank diende als consumptiemiddel voor tot slaafgemaakten op plantages en als ruilmiddel voor machthebbers. ‘Via de drankenmakelaars in Rotterdam en Zeeland en hun leveranties aan slavenhandelaren is er een duidelijk verband te leggen tussen Schiedams gedestilleerd en de trans-Atlantische slavenhandel’ (p.229).

Een ander interessant hoofdstuk is dat van Jenna The, waarin de rol van dieren in Amsterdam en de wereld eromheen wordt besproken. The bestudeert de functies die duiven, honden en paarden in de stad hadden. Laatstgenoemde waren bijvoorbeeld niet alleen nodig voor de paardentram, maar vormden ook een bron van voedsel. Afgeschreven mijnpaarden uit Engeland werden per schip naar de hoofdstad vervoerd, waar zij hun einde vonden in het slachthuis. Exotische dieren zoals apen, papegaaien en panters kwamen richting de stad voor in de in 1838 opgerichte dierentuin Artis.

Zoals deze voorbeelden laten zien, kent het boek een enorme diversiteit aan verhalen. In andere ‘Hollandse’ hoofdstukken lees je bijvoorbeeld over Alkmaar als laatmiddeleeuwse hofjesstad of over de opvoering van een operette in 19de-eeuws Den Haag. De verschillende bijdragen maken deze bundel tot een levendig geheel. De kracht van dit boek is tegelijk ook zijn zwakte. De grote variatie in steden, perioden en onderwerpen gaat soms ten koste van de onderlinge samenhang. Het overkoepelende thema biedt weliswaar een verbindend kader, maar de afzonderlijke bijdragen hebben vooral een eigen karakter en focus. Het resultaat is een bundel waarin zeer uiteenlopende onderwerpen naast elkaar staan en die de lezer op toegankelijke wijze met deze diversiteit laat kennismaken. Wie zich verder wil verdiepen, kan terecht bij de literatuurlijst ‘Verder lezen’ die elk hoofdstuk afsluit.

Nadia Bouras, Jan Hein Furnée, Hilde Greefs, Jelle Haemers, Manon van der Heijden en Anne-Laure Van Bruaene (red.), Wereldsteden van de Lage Landen. Stadsgeschiedenis van Nederland en België. Amsterdam: Atlas Contact, 2025; 448 blz., ill., EAN: 9789045051055. Prijs: € 34,99.