Recensie De boekhandel van de wereld. Drukker, boekverkopers en lezers in de Gouden Eeuw

Andrew Pettegree en Arthur der Weduwen, De boekhandel van de wereld. Drukker, boekverkopers en lezers in de Gouden Eeuw (vertaald door Frits van der Waa); Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, 2019, 624 pp, geïllustreerd, ISBN: 9789045034997. Prijs: €39,99

Trude Dijkstra, Meertens Instituut KNAW

Boekhandel van de wereld vertelt het succesverhaal van het boekbedrijf – het drukken, uitgeven, distribueren en verhandelen van drukwerk – in de Republiek der Verenigde Nederlanden in de 17deeeuw. De auteurs – beiden verbonden aan de universiteit van St. Andrews – presenteren in vier hoofdstukken de opkomst, hoogtij en (in mindere mate) ondergang van het Nederlandse boekbedrijf in de Gouden Eeuw. Speciale aandacht gaat uit naar het (cultuur)economische belang van deze industrie; boeken behoorden tot de belangrijkste exportproducten van de Republiek, en ook binnenlands werd drukwerk gretig afgenomen. Daarnaast brengen Pettegree en Der Weduwen het belangrijke en vernieuwende inzicht naar voren dat de overgrote meerderheid van vroegmodern drukwerk de tand des tijds niet heeft doorstaan, en dus ook niet meegenomen kan worden in tegenwoordig (boek)historisch onderzoek. Zij stellen in De boekhandel van de wereld dat door het blootleggen van tot nu toe circa 300 miljoen exemplaren ongedocumenteerd drukwerk, de ‘verloren gegane wereld van nieuwspublicaties, bestuurlijk drukwerk en populaire bestsellers een omslag teweeg [brengt] in ons beeld van wat het Nederlandse publiek in de tijd van Rembrandt graag las’.

Daarnaast brengen Pettegree en Der Weduwen het belangrijke en vernieuwende inzicht naar voren dat de overgrote meerderheid van vroegmodern drukwerk de tand des tijds niet heeft doorstaan, en dus ook niet meegenomen kan worden in tegenwoordig (boek)historisch onderzoek.

Hoewel Nederland in 2019 niet meer de ‘boekhandel van de wereld’ genoemd kan worden, vertoont de huidige situatie van onze boekenmarkt nog zeker overeenkomsten met die van 400 jaar geleden. De boekhandel van de wereld laat zien dat uitgevers en drukkers in de 17de-eeuwse Republiek 300 miljoen boeken produceerden en verkochten, wat het boekenbedrijf een ‘veelvormige en alomvattende bedrijfstak’ maakte. Ter vergelijking: kunstschilders – het boegbeeld van het klassieke succesverhaal van de Gouden Eeuw – produceerden tezamen drie miljoen schilderijen. Tegenwoordig kopen Nederlanders nog altijd meer boeken dan lezers uit andere Europese landen: volgens de Leesmonitor van de Stichting Lezen bijna 41 miljoen exemplaren in 2018.

Vergelijkbaar is ook de positie van de auteur, die er financieel niet op vooruit is gegaan in de afgelopen vier eeuwen. Tegenwoordig kan slechts een enkele auteur rondkomen van het schrijven en niet meer dan 0,7 procent van de Nederlandse auteurs houdt een minimuminkomen over aan de verkoop van boeken alleen (NRC, 17 december 2018). Dit was in de 17de eeuw weinig anders. Volgens De boekhandel van de wereld had zelfs de schrijver van dé bestseller van de Gouden Eeuw – Willem IJsbrantsz Bontekoe’s Iournael (1646) – geen aandeel in de opbrengst van de ten minste 30 edities die er van zijn reisverhaal verschenen. Die winst was voorbehouden aan de uitgever. De eventuele parallel met de huidige situatie van wetenschappelijke uitgeverijen schuif ik hier terzijde (The Guardian, 4 maart 2019), maar zowel in de 17de eeuw als vandaag de dag heeft de uitgever een vele malen grotere rol in de totstandkoming van boeken, kranten, tijdschriften en pamfletten dan over het algemeen verwacht wordt. Uitgevers, drukkers en boekverkopers stonden ook aan de wieg van grote veranderingen in het drukkerswezen. Waar de 21ste eeuw in het teken staat van de digitale revolutie – hoewel de verkoop van e-books nog steeds achterblijft op eerdere prognoses – kende de 17de eeuw een omwenteling in het gehele medialandschap dankzij de introductie van kranten, tijdschriften en pamfletten. Deze typen drukwerk zijn doorgaans onderbelicht, met name door de schaarste van beschikbaar onderzoeksmateriaal. Pettegree en Der Weduwen schijnen een welverdiend licht op deze ontwikkelingen

Waar de 21ste eeuw in het teken staat van de digitale revolutie […] kende de 17de eeuw een omwenteling in het gehele medialandschap dankzij de introductie van kranten, tijdschriften en pamfletten.

De boekhandel van de wereld heeft een chronologisch verloop, is rijkelijk doorspekt met historische achtergrondinformatie én voorzien van een ruime hoeveelheid illustraties in zowel kleur als in zwart-wit. Dit maakt het boek niet alleen zeer prettig leesbaar, maar ook interessant voor een breed publiek. Pettegree en Der Weduwen leveren daarmee een luisterrijke en hoogst noodzakelijke bijdrage aan de Europese cultuurgeschiedenis in het algemeen en de geschiedenis van het Nederlandse drukkerswezen in het bijzonder, waarbij zowel historici als geïnteresseerde leken hun hart kunnen ophalen. Dit laatste is misschien wel het meest prijzenswaardig aan De boekhandel van de wereld. Het werk bewandelt de  gulden middenweg tussen een wetenschappelijk en populair genre. Het breed toegankelijke boek is gestoeld op wetenschappelijke inzichten, wat zichtbaar is voor de kenner maar onzichtbaar – en dus niet belemmerend – voor de leek. Een dergelijke benadering wordt vaker gehanteerd door academici, maar slechts zelden zo succesvol.

Pettegree en Der Weduwen leveren daarmee een luisterrijke en hoogst noodzakelijke bijdrage aan de Europese cultuurgeschiedenis in het algemeen en de geschiedenis van het Nederlandse drukkerswezen in het bijzonder, waarbij zowel historici als geïnteresseerde leken hun hart kunnen ophalen.

Pettegree en Der Weduwen noemen het een ‘eigenaardige paradox van [hun] onderzoek dat juist boeken waaraan de eigenaars indertijd het meest verknocht waren de tand des tijds het slechtst hebben doorstaan’. Daarom hoop ik dat over 400 jaar slechts één exemplaar van De boekhandel van de wereld per ongeluk bewaard is gebleven in een privécollectie, en dan ook nog alleen een vierde druk. Ik geloof alleen niet dat dat mijn exemplaar zal zijn.