Recensie ‘Katholiek in de Republiek’

Carolina Lenarduzzi, Katholiek in de Republiek. De belevingswereld van een religieuze minderheid, Uitgeverij Vantilt: Nijmegen, 2019; geïllustreerd, pp. 476, ISBN: 9789460044762. Prijs: €28,50

Marianne Eekhout, conservator Stadsgeschiedenis van Dordrechts Museum

Met Katholiek in de Republiek levert historica en juriste Carolina Lenarduzzi een belangrijke bijdrage aan de historiografie over de grootste ‘minderheid’ in de Republiek, de katholieken. Ze bestudeert ‘wat het in de praktijk van alledag betekende om katholiek te zijn in de gereformeerde Republiek’ en presenteert haar publiek hoe een achtergestelde groep zich manifesteerde, welke middelen zij daarvoor gebruikte en in hoeverre zij het systeem durfde te tarten.

De afgelopen jaren is de wetenschappelijke aandacht voor katholieken als groep flink gegroeid. Hoewel ze numeriek in de meerderheid waren, sloten gereformeerden katholieken in de Republiek stelselmatig buiten. Ze mochten onder andere hun geloof niet langer in het openbaar belijden en ze mochten geen politiek bedrijven. Vanuit ons huidige perspectief, met steeds meer aandacht voor inclusie en diversiteit, is deze groep bijzonder interessant. Want wat doet een katholiek in de Republiek wanneer het gaat om zijn of haar geloof en positie in de samenleving?

Lenarduzzi’s conclusies sluiten aan op de bestaande literatuur, maar gaan ook een stap verder. Haar gedegen aanpak, uitgebreide onderzoek naar de hele Republiek en haar prettige schrijfstijl leveren een prachtig overzichtswerk op. Ze deelt haar boek op in drie delen en zeven hoofdstukken. Alle hoofdstukken hebben op zichzelf staande thematieken, waaronder herinneringscultuur, materiële cultuur en bekering. De drie delen bieden de lezer een duidelijke structuur. Het eerste deel ‘van mainstream naar marginale cultuur’ geeft een beeld van de grenzen in de katholieke speelruimte nadat de gereformeerden aan de macht zijn gekomen. Wat gebeurt er als je je moet terugtrekken in de marge? En hoe ga je in tijden van chaos en oorlog om met je eigen katholieke identiteit en je Nederlandse identiteit? In dit deel van het boek, en vooral in hoofdstuk 2, is Lenarduzzi op haar sterkst. Het volgen van de families Buyck en Van Veen en het analyseren van hun behoeften, afwegingen en posities in de maatschappij zorgen ervoor dat de 17de-eeuwse katholiek even heel dichtbij komt. De details wekken de personen tot leven; de lezer ziet hun individuele keuzes binnen een gecompliceerde leefomgeving.

Lenarduzzi’s conclusies sluiten aan op de bestaande literatuur, maar gaan ook een stap verder. Haar gedegen aanpak, uitgebreide onderzoek naar de hele Republiek en haar prettige schrijfstijl leveren een prachtig overzichtswerk op.

De analyses in hoofdstuk 1 en 3 geven deze verhalen de benodigde context. In hoofdstuk 1 komt de praktijk van het katholieke geloofsleven naar voren. Allerlei dilemma’s maken duidelijk dat katholieken continu keuzes moesten maken. Wat doe je als volgens de religie je huwelijk gesloten moest worden door een priester, maar dat volgens de overheid illegaal was? Moest je je bekeren tot het gereformeerde geloof om politiek te kunnen blijven bedrijven zoals je (voor)ouders? Lenarduzzi laat zien dat katholieken zich echter geen ‘rechteloze, passieve burgers voelden’. Als ze mogelijkheden zagen dan lieten ze die niet onbenut.

Het tweede deel, genaamd ‘de katholieke gedragscode’, laat zien hoe katholieken hun eigen identiteit versterkten met behulp van materiële cultuur (hoofdstuk 4) en religieuze muziek (hoofdstuk 5). Het integreren van materiële bronnen zoals schilderijen, kleding en heiligenbeelden en immateriële bronnen zoals muziek is een grote aanwinst voor historisch onderzoek. In Lenarduzzi’s boek zien we de winst die deze benadering opbrengt volop terug. Objecten roepen meer emotie op bij mensen dan documenten. Zo verstopten katholieken relieken, pasten ze hun kleding aan, liepen ze stiekem processieroutes en luisterden ze naar verboden muziek(instrumenten). Dit creëerde gemeenschapsgevoel en gaf hoop voor de toekomst.

Het integreren van materiële bronnen zoals schilderijen, kleding en heiligenbeelden en immateriële bronnen zoals muziek is een grote aanwinst voor historisch onderzoek. In Lenarduzzi’s boek zien we de winst die deze benadering opbrengt volop terug.

Het derde en laatste deel, ‘dynamiek’, is het minst concreet. Hoewel diverse voorbeelden de tekst verlevendigen, staat dit deel over de Generaliteitslanden (hoofdstuk 6) en bekeerlingen (hoofdstuk 7) minder in het teken van individuele keuzes en overwegingen. Wel levert deze keuze nieuwe inzichten op. Lenarduzzi concludeert bijvoorbeeld dat katholieken in de Generaliteitslanden het soms beter hadden dan hun lotgenoten boven de rivieren. Onder de rivieren beleden zij hun geloof openlijker en gebruikten soms agressie om hun stem te laten horen. In de Generaliteitslanden was daarom geen sprake van een ‘subcultuur’ zoals in de noordelijke gewesten, maar eerder van een ‘tegencultuur’.

Waar Lenarduzzi wellicht een kans laat liggen, en waar ze haar publiek weinig over informeert, is de verhouding tussen katholieken en gereformeerden. Hoe gingen zij met elkaar om? Waar ontmoetten zij elkaar? Waren hun werelden gescheiden? Dit boek suggereert impliciet dat katholieken gescheiden leefden van hun gereformeerde dorps- en stadsgenoten, door te wijzen op de bestaande katholieke netwerken. Maar ook hier lagen de theorie en de praktijk ver uit elkaar. Lenarduzzi is zich daarvan wel bewust en benoemt af en toe dat katholieken de oorlog net zo goed steunden als gereformeerden.

Waar Lenarduzzi wellicht een kans laat liggen, en waar ze haar publiek weinig over informeert, is de verhouding tussen katholieken en gereformeerden. Hoe gingen zij met elkaar om? Waar ontmoetten zij elkaar? Waren hun werelden gescheiden?

De verhouding tussen beide groepen zou echter, met behulp van de kennis uit Lenarduzzi’s boek, opnieuw moeten worden onderzocht. Want pas dan kun je de vraag stellen die vandaag de dag actueel is: hoe geïntegreerd was de 17de-eeuwse Republiek? Dat maakt Katholiek in de Republiek overigens niet minder indrukwekkend en belanghebbend. Dit boek is een absolute aanrader voor mensen die geïnteresseerd zijn in geschiedenis en die meer willen weten over gewone mensen in de Republiek (binnen en buiten Holland).

Getagd met